Meer slokdarmkanker door meer overgewicht: wat is het verband?
Medische disclaimer: De informatie op deze pagina is uitsluitend bedoeld voor informatiedoeleinden en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of specialist bij klachten of vragen over uw gezondheid.
Slokdarmkanker is een ernstige aandoening waarbij kankercellen ontstaan in de wand van de slokdarm, het buisvormige orgaan dat voedsel van de mond naar de maag transporteert. Wereldwijd neemt het aantal gevallen van een specifiek type slokdarmkanker — het adenocarcinoom — de afgelopen decennia sterk toe. Wetenschappers en artsen wijzen steeds vaker naar overgewicht als een van de belangrijkste verklaarbare oorzaken van deze stijging. In dit artikel leest u wat het verband is tussen overgewicht en slokdarmkanker, hoe dit mechanisme werkt en wat u kunt doen om uw risico te beperken.
De stijging van slokdarmkanker in cijfers
Slokdarmkanker kent twee hoofdvormen: plaveiselcelcarcinoom en adenocarcinoom. Plaveiselcelcarcinoom ontstaat voornamelijk in het bovenste deel van de slokdarm en wordt sterk geassocieerd met roken en overmatig alcoholgebruik. Het adenocarcinoom daarentegen ontwikkelt zich meestal in het onderste deel van de slokdarm, vlak bij de overgang naar de maag, en is de afgelopen veertig jaar spectaculair in aantal toegenomen in westerse landen.
In Nederland en andere Noord-Europese landen is slokdarmkanker verantwoordelijk voor duizenden diagnoses per jaar. De incidentie van het adenocarcinoom is in de afgelopen drie à vier decennia met meer dan 600 procent gestegen in sommige westerse landen. Parallel aan deze stijging is ook de prevalentie van overgewicht en obesitas enorm toegenomen. Epidemiologisch onderzoek toont een duidelijke correlatie tussen beide trends, en inmiddels zijn er ook biologische mechanismen beschreven die het verband verklaren.
Overgewicht wordt gemeten aan de hand van de Body Mass Index (BMI). Bij een BMI tussen 25 en 30 spreekt men van overgewicht; bij een BMI van 30 of hoger van obesitas. Volgens schattingen heeft tegenwoordig meer dan de helft van de volwassen Nederlandse bevolking overgewicht. Dit maakt de relatie tussen overgewicht en kanker een urgent volksgezondheidsprobleem.
Hoe veroorzaakt overgewicht slokdarmkanker?
Het verband tussen overgewicht en slokdarmkanker loopt via meerdere biologische paden. Het meest directe mechanisme is de verhoogde kans op gastro-oesofageale refluxziekte (GORZ) bij mensen met overgewicht. Bij GORZ stroomt maagzuur terug de slokdarm in, omdat de druk in de buikholte bij overgewicht verhoogd is. Dit maagzuur irriteert en beschadigt de slijmvlieslaag van de slokdarm herhaaldelijk.
Door deze aanhoudende schade kan een aandoening ontstaan die bekend staat als de aandoening van Barrett, ook wel Barrettslokdarm genoemd. Hierbij verandert het normale slijmvlies van de slokdarm in een type weefsel dat lijkt op darmweefsel. Barrettslokdarm wordt beschouwd als een voorstadium van adenocarcinoom van de slokdarm. Mensen met een Barrettslokdarm hebben een significant hogere kans om slokdarmkanker te ontwikkelen dan mensen zonder deze aandoening.
Naast reflux spelen ook hormonale en metabole factoren een rol. Vetweefsel — met name buikvet — is niet slechts een passieve energieopslag, maar een actief metabolisch orgaan dat ontstekingsbevorderende stoffen, zoals cytokines en adipokines, aanmaakt. Deze stoffen bevorderen chronische laaggradige ontsteking in het lichaam, wat op zijn beurt celgroei en tumorontwikkeling kan stimuleren. Daarnaast is bij mensen met overgewicht vaak sprake van insulineresistentie en verhoogde insulinespiegels, wat ook de celproliferatie kan aanwakkeren en de kans op kwaadaardige celveranderingen vergroot.
Vetweefsel produceert ook het hormoon leptine in grotere hoeveelheden, terwijl het hormoon adiponectine — dat beschermend werkt tegen kanker — juist verminderd wordt aangemaakt bij overgewicht. Dit hormonale onevenwicht draagt bij aan een omgeving in het lichaam die de groei van tumorcellen bevordert.
Risicofactoren en preventie: wat kunt u zelf doen?
Overgewicht is een van de meest beïnvloedbare risicofactoren voor slokdarmkanker. Dit betekent dat gerichte leefstijlveranderingen daadwerkelijk het risico kunnen verlagen. Een gezond lichaamsgewicht bereiken en behouden is daarmee een van de krachtigste preventieve maatregelen die iemand zelf kan nemen.
Bewegen speelt hierbij een sleutelrol. Regelmatige lichaamsbeweging helpt niet alleen bij het op peil houden van het gewicht, maar vermindert ook direct de ontsteking in het lichaam en verbetert de insulinegevoeligheid. De richtlijnen voor gezond bewegen adviseren volwassenen minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, zoals wandelen, fietsen of zwemmen.
Voeding is eveneens van groot belang. Een voedingspatroon rijk aan groenten, fruit, volkorenproducten en gezonde vetten, en arm aan bewerkte producten, suikers en verzadigd vet, ondersteunt een gezond gewicht en heeft ook directe anti-inflammatoire effecten. Het beperken van calorierijke dranken, zoals frisdranken en alcoholhoudende drank, draagt bij aan gewichtsbeheersing en vermindert het risico op reflux.
Voor mensen die al last hebben van terugkerende maagzuurklachten of brandend maagzuur, is het raadzaam om tijdig een arts te raadplegen. Bij aanhoudende klachten kan een gastro-enteroloog onderzoek doen naar de aanwezigheid van een Bar