Overzicht van diagnostische onderzoeken

Als je arts vermoedt dat je een alvleesklieraandoening hebt, zijn er verschillende manieren om dit te onderzoeken. Meestal begint de arts met eenvoudige tests en gaat indien nodig verder met gespecialiseerde onderzoeken.

De stappen naar een diagnose

De weg naar een diagnose verloopt meestal als volgt:

Anamnese en lichamelijk onderzoek - Je arts vraagt naar je klachten, medische geschiedenis en voert een lichamelijk onderzoek uit.
Bloedonderzoek - Een eerste bloedtest kan al veel informatie geven over de werking van je alvleesklier.
Beeldvormend onderzoek - Afhankelijk van de uitkomsten kan je arts een echografie, CT-scan of MRI aanvragen.
Gespecialiseerd onderzoek - Bij onduidelijkheden volgt soms een ERCP, endo-echografie of biopsie.

Bloedonderzoek: de eerste stap

Bloedonderzoek is vaak het startpunt van de diagnostiek. Je arts kijkt naar verschillende waarden in je bloed:

Amylase en lipase - Deze enzymen komen vrij bij beschadiging van de alvleesklier. Bij een acute pancreatitis zijn deze waarden vaak sterk verhoogd.
Leverenzymen - Deze kunnen verhoogd zijn bij galstenen die een pancreatitis veroorzaken.
Bloedsuiker - Een afwijkende bloedsuikerspiegel kan wijzen op problemen met de hormoonfunctie van de alvleesklier.
CA 19-9 tumormarker - Deze kan verhoogd zijn bij alvleesklierkanker, maar is niet specifiek genoeg voor screening.

Bloedonderzoek alleen is zelden voldoende voor een definitieve diagnose. Het geeft wel belangrijke aanwijzingen over welk vervolgonderzoek nodig is.

Beeldvormende onderzoeken

Met beeldvormend onderzoek kan je arts je alvleesklier zichtbaar maken. Er zijn verschillende technieken, elk met eigen voor- en nadelen:

Echografie (ultrageluid)

Een echografie is vaak het eerste beeldvormende onderzoek. Het is veilig, pijnloos en direct beschikbaar. De arts kan galstenen goed zien en soms ook ontstekingen of zwellingen van de alvleesklier. Het nadeel is dat de alvleesklier bij veel mensen moeilijk te zien is door darmen die ervoor liggen.

CT-scan

Een CT-scan maakt gedetailleerde foto's van je buik. Het is uitstekend geschikt voor het opsporen van ontstekingen, tumoren en complicaties. Je krijgt vaak contrastvloeistof toegediend om bepaalde structuren beter zichtbaar te maken. Een CT-scan maakt gebruik van röntgenstraling, maar de hoeveelheid is meestal beperkt.

MRI

Een MRI gebruikt magnetische velden in plaats van röntgenstraling. Het geeft zeer gedetailleerde beelden van de alvleesklier en de omliggende structuren. MRI is vooral goed in het zien van kleine tumoren, cysten en afwijkingen aan de galwegen. Het onderzoek duurt langer dan een CT-scan en is niet geschikt voor mensen met bepaalde metalen implantaten.

Gespecialiseerde onderzoeken

Soms zijn meer gespecialiseerde onderzoeken nodig om tot een diagnose te komen:

ERCP

Een ERCP (Endoscopische Retrograde Cholangio-Pancreaticografie) combineert endoscopie met röntgenfoto's. De arts brengt een flexibele slang via je mond in tot aan het begin van je dunne darm. Daar mondt de hoofdgalweg uit. Door contrastvloeistof in te spuiten kunnen de galwegen en alvleeskliergang zichtbaar worden gemaakt. Het voordeel is dat de arts tijdens het onderzoek ook direct kan ingrijpen, bijvoorbeeld door galstenen te verwijderen of een stent te plaatsen.

Endo-echografie

Endo-echografie (endoscopische echografie of EUS) combineert endoscopie met echografie. Een kleine echokop aan het uiteinde van een flexibele slang wordt via je mond ingebracht. Omdat de echokop heel dicht bij de alvleesklier komt, zijn zeer gedetailleerde beelden mogelijk. Dit onderzoek is uitstekend voor het opsporen van kleine tumoren en het bepalen van de ernst van een aandoening. Ook kunnen tijdens het onderzoek weefsels worden afgenomen voor onderzoek.

Biopsie

Bij een biopsie wordt een klein stukje weefsel afgenomen voor microscopisch onderzoek. Dit is de enige manier om met zekerheid vast te stellen of er sprake is van kanker. Een biopsie van de alvleesklier kan op verschillende manieren worden gedaan: via een endo-echografie, met een naald door de huid heen (onder CT-begeleiding), of tijdens een operatie.

Overzicht van behandelingen

De behandeling van alvleesklieraandoeningen hangt af van de specifieke aandoening, de ernst ervan en je algemene gezondheid. Behandelingen variëren van medicijnen en leefstijlaanpassingen tot complexe operaties.

Operaties

Operaties aan de alvleesklier zijn vaak complex omdat het orgaan dicht bij belangrijke bloedvaten ligt en een kwetsbare structuur heeft. Er zijn verschillende soorten operaties:

Whipple-operatie

Dit is de meest voorkomende operatie bij alvleesklierkanker in de kop van de alvleesklier. De chirurg verwijdert de kop van de alvleesklier, een deel van de dunne darm, het galblaasje, een stuk van de galweg en soms ook een deel van de maag. Dit is een grote operatie die meestal 4 tot 8 uur duurt. Het herstel kan enkele weken tot maanden duren.

Staartresectie

Bij tumoren in de staart van de alvleesklier kan een staartresectie worden uitgevoerd. De chirurg verwijdert dan de staart en vaak ook de milt. Deze operatie is technisch iets eenvoudiger dan een Whipple-operatie, maar vraagt ook een flink herstel.

Totale pancreatectomie

In zeldzame gevallen moet de gehele alvleesklier worden verwijderd. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij uitgebreide kanker of bij bepaalde erfelijke aandoeningen. Na deze operatie krijg je altijd diabetes en heb je voor de rest van je leven enzymsuppletie nodig.

Drainage-operaties

Bij chronische pancreatitis met pijn kunnen drainage-operaties helpen. De chirurg maakt dan een verbinding tussen een verwijde alvleeskliergang en de darm, zodat alvleeskliersap beter kan afvloeien.

Medicamenteuze behandeling

Medicijnen spelen een belangrijke rol bij de behandeling van alvleesklieraandoeningen:

Antibiotica

Bij bacteriële infecties, bijvoorbeeld in necrotisch alvleesklierweefsel of bij geïnfecteerde cysten, zijn antibiotica noodzakelijk. De keuze voor een specifiek antibioticum hangt af van de verwachte bacterie en de ernst van de infectie.

Chemotherapie

Bij alvleesklierkanker wordt vaak chemotherapie ingezet, zowel voor als na een operatie. De meest gebruikte combinaties zijn FOLFIRINOX en gemcitabine met nab-paclitaxel. Chemotherapie kan tumoren verkleinen, de overleving verlengen en klachten verminderen.

Protonpompremmers

Deze medicijnen verminderen de maagzuurproductie. Ze worden soms voorgeschreven bij chronische pancreatitis om de alvleesklier te ontlasten en pijn te verminderen.

Steroïden

Bij auto-immuun pancreatitis zijn ontstekingsremmende medicijnen zoals prednison de belangrijkste behandeling. Deze kunnen de ontstekingsreactie onderdrukken en verdere schade voorkomen.

Enzymsuppletie

Enzymsuppletie is noodzakelijk wanneer je alvleesklier niet genoeg spijsverteringsenzymen produceert. Dit heet exocriene pancreasinsufficiëntie en komt voor bij:

Chronische pancreatitis in een gevorderd stadium
Na operaties waarbij (een deel van) de alvleesklier is verwijderd
Bij mukoviscidose (cystic fibrosis)
Bij sommige gevallen van alvleesklierkanker

Je krijgt dan capsules met pancreasenzymes (lipase, protease en amylase) die je bij elke maaltijd inneemt. Deze enzymen helpen bij het verteren van vet, eiwit en koolhydraten. Het is belangrijk om de juiste dosering te vinden, meestal in overleg met een diëtist. Zonder voldoende enzymen kun je last krijgen van:

Vette ontlasting die moeilijk weg te spoelen is
Diarree en buikpijn
Gewichtsverlies
Tekorten aan vetoplosbare vitamines (A, D, E, K)

Pijnbestrijding

Pijnbestrijding is een belangrijk onderdeel van de behandeling, vooral bij chronische pancreatitis en alvleesklierkanker. Pijn bij alvleesklieraandoeningen kan heftig en invaliderend zijn.

Stapsgewijze pijnbestrijding

Artsen gebruiken vaak de pijnladder van de WHO:

Stap 1: Paracetamol en NSAID's - Bij lichte tot matige pijn begint de behandeling vaak met paracetamol of ontstekingsremmers zoals ibuprofen. NSAID's moeten wel voorzichtig gebruikt worden bij alvleesklieraandoeningen.
Stap 2: Zwakke opioïden - Bij onvoldoende effect kan tramadol worden toegevoegd.
Stap 3: Sterke opioïden - Bij ernstige pijn kunnen morfine of andere sterke pijnstillers nodig zijn.

Aanvullende behandelingen

Naast medicijnen zijn er andere mogelijkheden voor pijnbestrijding:

Zenuwblokkade - Een plexus coeliacus blokkade kan pijn bij alvleesklierkanker verminderen door de zenuwbundel achter de alvleesklier uit te schakelen.
Radiotherapie - Bestraling kan tumoren verkleinen en daarmee pijn verminderen.
Stents - Bij afgeklemde galgangen door een tumor kan een stent verlichting geven.
Enzymsuppletie - Paradoxaal genoeg kan het toevoegen van enzymen bij chronische pancreatitis pijn verminderen door de alvleesklier te ontlasten.

Behandeling per specifieke aandoening

Acute pancreatitis

Bij een acute pancreatitis is ziekenhuisopname meestal noodzakelijk. De behandeling richt zich op:

Vocht toedienen - Ruime vochttoediening via een infuus is cruciaal om uitdroging en orgaanschade te voorkomen.
Pijnbestrijding - Vaak zijn sterke pijnstillers nodig.
Niets eten en drinken - In het begin krijg je vaak een periode zonder eten om de alvleesklier rust te geven. Bij lichte pancreatitis kun je vaak snel weer voorzichtig beginnen met eten.
Onderliggende oorzaak behandelen - Bij galstenen kan een ERCP nodig zijn om deze te verwijderen. Bij alcoholgerelateerde pancreatitis is stoppen met alcohol essentieel.

Bij ernstige pancreatitis kan intensieve zorg nodig zijn. Complicaties zoals necrose of geïnfecteerd weefsel kunnen operaties of drainage-procedures noodzakelijk maken.

Chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis is een blijvende ontstekingsreactie die niet meer verdwijnt. De behandeling richt zich op:

Stoppen met alcohol en roken - Dit is cruciaal om verdere schade te beperken.
Pijnbestrijding - Dit kan complex zijn en vraagt vaak een multidisciplinaire aanpak.
Enzymsuppletie - Als de alvleesklier onvoldoende enzymen produceert.
Behandeling van diabetes - Veel patiënten ontwikkelen diabetes type 3c.
Voedingsadvies - Een diëtist kan helpen bij het samenstellen van een geschikt eetpatroon.

Bij ernstige pijn die niet reageert op medicijnen kunnen interventies zoals ERCP met stentplaatsing, drainage-operaties of als laatste redmiddel zelfs verwijdering van (een deel van) de alvleesklier worden overwogen.

Alvleesklierkanker

De behandeling van alvleesklierkanker hangt sterk af van het stadium waarin de kanker wordt ontdekt:

Resectabele kanker - Als de tumor operabel is, bestaat de behandeling vaak uit een Whipple-operatie of staartresectie, gevolgd door chemotherapie.
Borderline resectabele kanker - Eerst chemotherapie (en soms radiotherapie) om de tumor te verkleinen, daarna evaluatie voor operatie.
Niet-resectabele of gemetastaseerde kanker - Chemotherapie om de ziekte te vertragen en symptomen te verminderen. Ook pijnbestrijding en palliatieve zorg zijn belangrijk.

Alvleesklierkanker is een agressieve ziekte met een lage overlevingskans. Daarom is deelname aan klinische studies vaak een optie om toegang te krijgen tot nieuwe behandelingen.

Cysten

De behandeling van cysten in de alvleesklier hangt af van het type cyste:

Pseudocysten - Kleine asymptomatische pseudocysten hoeven vaak alleen geobserveerd te worden. Grote of symptomatische cysten kunnen gedraind worden via endoscopie of met een drain door de huid.
IPMN (Intraductale Papillaire Mucineuze Neoplasma) - Afhankelijk van kenmerken zoals grootte en locatie wordt gekozen voor observatie met regelmatige controles of operatieve verwijdering.
Mucineuze cysten - Deze hebben een risico op kwaadaardige ontaarding en worden vaak preventief verwijderd.
Sereuze cystadenomen - Deze zijn vrijwel altijd goedaardig en hoeven meestal alleen geobserveerd te worden.

Multidisciplinaire zorg

De behandeling van alvleesklieraandoeningen vraagt vaak een team van verschillende specialisten:

MDL-arts (maag-darm-leverarts) - Coördineert vaak de diagnostiek en niet-chirurgische behandeling.
Chirurg - Gespecialiseerd in alvleesklierchirurgie voor operatieve ingrepen.
Oncoloog - Bij alvleesklierkanker voor chemotherapie en algemene begeleiding.
Radioloog - Voor het uitvoeren en interpreteren van beeldvormend onderzoek.
Diëtist - Voor voedingsadvies, enzymsuppletie en het voorkomen van ondervoeding.
Pijnspecialist - Bij complexe pijnproblematiek.
Specialist ouderengeneeskunde of internist - Bij diabetes type 3c.
Verpleegkundig specialist - Voor begeleiding en voorlichting.

In veel ziekenhuizen komt dit team regelmatig samen in een multidisciplinair overleg (MDO) om de beste behandelstrategie voor jouw specifieke situatie te bepalen.

Nieuwe ontwikkelingen in diagnostiek en behandeling

De medische wetenschap ontwikkelt zich voortdurend. Enkele recente ontwikkelingen:

Verbeterde diagnostiek

Kunstmatige intelligentie - AI-systemen kunnen helpen bij het interpreteren van CT- en MRI-scans, waardoor afwijkingen eerder worden opgemerkt.
Vloeibare biopsie - Onderzoek naar tumor-DNA in bloed (liquid biopsy) kan mogelijk in de toekomst kanker eerder opsporen.
Verbeterde MRI-technieken - Nieuwe MRI-protocollen geven steeds meer detail.

Nieuwe behandelingen

Immunotherapie - Bij bepaalde vormen van alvleesklierkanker met specifieke genetische kenmerken kan immunotherapie effectief zijn.
Gerichte therapie - Medicijnen die specifieke mutaties in tumorcellen aanvallen.
Robot-geassisteerde chirurgie - Steeds meer alvleesklieroperaties worden minimaal invasief uitgevoerd met behulp van robotchirurgie.
Neoadjuvante therapie - Chemotherapie vóór een operatie wordt steeds vaker ingezet, ook bij in eerste instantie operabele tumoren.

Wat kun je zelf doen?

Naast medische behandeling kun je zelf ook stappen nemen om je herstel te ondersteunen en complicaties te voorkomen:

Leefstijl aanpassen

Stop met roken - Roken verhoogt het risico op complicaties en verslechtert de prognose bij vrijwel alle alvleesklieraandoeningen.
Beperk of stop met alcohol - Vooral bij pancreatitis is volledige abstinentie van alcohol noodzakelijk.
Gezond eten - Een gevarieerd, niet te vet dieet ondersteunt je herstel. Vraag advies aan een diëtist.
Voldoende bewegen - Aangepast aan je mogelijkheden helpt beweging bij het behouden van conditie en veerkracht.

Omgaan met je ziekte

Zoek steun - Praat met familie, vrienden of lotgenoten over je ervaringen.
Blijf geïnformeerd - Begrijp je aandoening en behandeling, maar vermijd excessief googelen.
Houd afspraken na - Ga naar controleafspraken en neem medicijnen zoals voorgeschreven.
Vraag om hulp - Aarzel niet om je zorgverleners te vragen als iets onduidelijk is of als je problemen ervaart.

Vragen om aan je arts te stellen

Het kan helpen om vragen voor te bereiden voor een afspraak met je arts. Enkele voorbeelden:

Welke onderzoeken zijn nodig en waarom?
Wat zijn de voor- en nadelen van deze behandeling?
Zijn er alternatieven?
Wat kan ik verwachten van de behandeling?
Hoe lang duurt het herstel?
Welke bijwerkingen kan ik krijgen en wat kan ik daaraan doen?
Wat moet ik doen als ik nieuwe klachten krijg?
Wanneer moet ik terugkomen voor controle?
Kan ik ergens terecht met vragen tussen afspraken door?

Meer informatie

Lees meer over specifieke onderzoeken en behandelingen:

Diagnostische onderzoeken

Behandelingen

Gerelateerde informatie

Bronnen

Nederlandse Vereniging voor Maag-Darm-Leverartsen (NVMDL) - Richtlijnen pancreatitis en alvleesklierkanker
Maag Lever Darm Stichting - Patiënteninformatie
KWF Kankerbestrijding - Informatie over alvleesklierkanker
American Gastroenterological Association - Clinical Guidelines
European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) - Guidelines voor ERCP en EUS
National Comprehensive Cancer Network (NCCN) - Pancreatic Adenocarcinoma Guidelines
UpToDate - Medical reference voor zorgprofessionals