Pancreatitis: ontsteking van de alvleesklier

Wat is pancreatitis?

De alvleesklier produceert spijsverteringsenzymen en hormonen die belangrijk zijn voor de vertering en bloedsuikerregulatie. Bij pancreatitis raken deze enzymen te vroeg actief, nog voordat ze de darm bereiken. Ze gaan dan het alvleesklierweefsel zelf afbreken, wat leidt tot een ontsteking.

Er zijn twee hoofdvormen van pancreatitis:

• Acute pancreatitis - een plotselinge ontsteking die meestal enkele dagen tot weken duurt
• Chronische pancreatitis - een langdurige ontsteking waarbij de alvleesklier geleidelijk beschadigd raakt

Overzicht soorten pancreatitis

Acute pancreatitis kan variëren van mild tot zeer ernstig. In milde gevallen herstelt de alvleesklier volledig. Bij ernstige acute pancreatitis kunnen complicaties zoals infecties, bloedingen en orgaanfalen optreden. Chronische pancreatitis leidt tot blijvende schade en verlies van functie van de alvleesklier.

Hoe vaak komt pancreatitis voor?

Acute pancreatitis komt in Nederland bij ongeveer 20 tot 30 per 100.000 mensen per jaar voor. Chronische pancreatitis is minder vaak: ongeveer 10 per 100.000 mensen hebben deze aandoening. Mannen krijgen vaker chronische pancreatitis dan vrouwen, vooral door alcoholgebruik.

De afgelopen decennia is het aantal gevallen van acute pancreatitis toegenomen. Dit komt waarschijnlijk doordat galstenen vaker voorkomen (door overgewicht) en door betere diagnostiek. Ook ouderen krijgen vaker acute pancreatitis, mede door het gebruik van bepaalde medicijnen.

Oorzaken van pancreatitis

De meest voorkomende oorzaken van pancreatitis zijn:

Galstenen (40-50% van acute gevallen)

Galstenen kunnen de afvoergang van de alvleesklier blokkeren. Hierdoor hopen de spijsverteringsenzymen zich op in de alvleesklier en ontstaat er een ontsteking. Dit is de belangrijkste oorzaak van acute pancreatitis bij vrouwen.

Alcoholgebruik (25-35% van acute gevallen, 70-80% van chronische gevallen)

Overmatig alcoholgebruik is de belangrijkste oorzaak van chronische pancreatitis. Bij acute pancreatitis ontstaat dit meestal na jarenlang overmatig drinken. Alcohol beschadigt de alvleesklier op verschillende manieren en kan zowel acute als chronische ontstekingen veroorzaken.

Andere oorzaken

• Hoog triglyceridengehalte - zeer hoge vetten in het bloed kunnen pancreatitis veroorzaken
• Medicijnen - sommige medicijnen kunnen als bijwerking pancreatitis geven
• Infecties - virale infecties zoals bof kunnen de alvleesklier aantasten
• Autosomal dominant erfelijke pancreatitis - een zeldzame erfelijke vorm
• Trauma - een slag tegen de buik kan de alvleesklier beschadigen
• ERCP-procedure - een endoscopisch onderzoek kan soms pancreatitis veroorzaken
• Anatomische afwijkingen - aangeboren afwijkingen aan de alvleesklier of galgangen

Bij ongeveer 15-25% van de gevallen blijft de oorzaak onbekend. Dit wordt idiopathische pancreatitis genoemd.

Lees meer over de oorzaken van pancreatitis.

Symptomen van pancreatitis

Het belangrijkste symptoom van pancreatitis is hevige buikpijn. De pijn ontstaat meestal plotseling en zit in het midden of aan de linkerkant van de bovenbuik. De pijn kan uitstralen naar de rug en wordt vaak beschreven als doorborend of snijdend.

Symptomen van acute pancreatitis

• Hevige, aanhoudende pijn in de bovenbuik
• Pijn die uitstraalt naar de rug
• Pijn die erger wordt na het eten
• Misselijkheid en braken
• Opgezette buik
• Koorts
• Snelle hartslag
• Zich algemeen ziek voelen

Bij ernstige acute pancreatitis kunnen ook symptomen van shock optreden: lage bloeddruk, verwardheid en kortademigheid.

Symptomen van chronische pancreatitis

Bij chronische pancreatitis zijn de symptomen vaak minder heftig dan bij acute pancreatitis, maar ze blijven langer bestaan:

• Terugkerende buikpijn in de bovenbuik
• Gewichtsverlies (ook bij normaal eten)
• Vettige, stinkende ontlasting (steatorrroe)
• Misselijkheid
• Diarree
• Diabetes (door beschadiging van insulineproducerende cellen)

De pijn bij chronische pancreatitis kan continu aanwezig zijn of in aanvallen komen. Bij gevorderde chronische pancreatitis kan de pijn soms juist verminderen, omdat de zenuwuiteinden in de beschadigde alvleesklier minder gevoelig worden.

Meer informatie vind je op de pagina over symptomen van pancreatitis.

Hoe wordt pancreatitis vastgesteld?

De diagnose pancreatitis wordt gesteld op basis van de klachten, lichamelijk onderzoek en aanvullende tests.

Bloedonderzoek

Bij pancreatitis zijn de alvleesklierezymen amylase en lipase verhoogd in het bloed. Een lipasewaarde die meer dan drie keer de normale waarde is, wijst sterk op pancreatitis. Ook andere bloedwaarden worden gemeten:

• Ontstekingswaarden (CRP)
• Leverfuncties (om galstenen op te sporen)
• Bloedsuiker
• Calcium
• Triglyceriden

Beeldvormend onderzoek

Om de ernst van de pancreatitis en eventuele complicaties te beoordelen, wordt vaak beeldvormend onderzoek gedaan:

• Echo van de buik - om galstenen op te sporen en de alvleesklier te bekijken
• CT-scan - om de ernst van de ontsteking en complicaties zoals necrose te zien
• MRI/MRCP - voor gedetailleerde beelden van de alvleesklier en galgangen
• Endoscopische echo (EUS) - voor gedetailleerde beelden van binnenuit

Aanvullend onderzoek bij chronische pancreatitis

Bij vermoeden van chronische pancreatitis kunnen aanvullende tests worden gedaan:

• Ontlastingsonderzoek (om vet in de ontlasting aan te tonen)
• Functietests van de alvleesklier
• Genetisch onderzoek (bij erfelijke pancreatitis)

Op de pagina over diagnose van pancreatitis lees je meer details.

Behandeling van pancreatitis

De behandeling van pancreatitis hangt af van het type (acuut of chronisch) en de ernst.

Behandeling van acute pancreatitis

Bij acute pancreatitis is ziekenhuisopname meestal noodzakelijk. De behandeling bestaat uit:

Ondersteunende zorg

• Nuchter blijven - in eerste instantie niets eten of drinken om de alvleesklier rust te geven
• Vochttoediening via infuus - om uitdroging te voorkomen
• Pijnstilling - meestal sterke pijnstillers zoals morfine
• Misselijkheidsremmers - tegen braken
• Voeding - na enkele dagen wordt weer voeding opgebouwd, vaak via een sonde

Behandeling van de oorzaak

• Bij galstenen: ERCP om de steen te verwijderen, later verwijdering van de galblaas
• Bij alcohol: stoppen met alcohol drinken
• Bij medicijnen: stoppen met het betreffende medicijn
• Bij hoge triglyceriden: medicatie om vetten te verlagen

Behandeling van complicaties

Bij ernstige acute pancreatitis kunnen complicaties ontstaan die extra behandeling vragen:

• Geïnfecteerde necrose (afgestorven weefsel): antibiotica of drainage
• Pseudocysten: drainage als ze klachten geven
• Orgaanfalen: opname op intensive care

Behandeling van chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis is niet te genezen, maar de symptomen kunnen wel worden behandeld:

Pijnbehandeling

• Pijnstillers (van paracetamol tot morfine)
• Pancreasenzympreparaten (kunnen pijn verminderen)
• Bij ernstige pijn: zenuwblokkades of operatie

Behandeling van verteringsproblemen

• Pancreasenzympreparaten bij maaltijden (om vetverttering te ondersteunen)
• Vetarm dieet
• Vitaminesupplementen (vooral vitamine A, D, E, K)

Behandeling van diabetes

Als de alvleesklier onvoldoende insuline maakt, is behandeling met insuline nodig. Dit wordt diabetes type 3c genoemd.

Stoppen met alcohol

Dit is de belangrijkste behandeling bij chronische pancreatitis door alcohol. Stoppen kan verdere schade voorkomen en symptomen verminderen.

Uitgebreide informatie vind je op de pagina over behandeling van pancreatitis.

Verschil tussen acute en chronische pancreatitis

Hoewel beide vormen van pancreatitis een ontsteking van de alvleesklier zijn, verschillen ze op belangrijke punten:

Lees meer over acute pancreatitis en chronische pancreatitis.

Mogelijke complicaties

Pancreatitis kan verschillende complicaties veroorzaken, vooral bij ernstige acute pancreatitis of langdurige chronische pancreatitis.

Complicaties van acute pancreatitis

• Necrose - afsterven van alvleesklierweefsel
• Infectie - bacteriële infectie van het ontstoken weefsel
• Pseudocysten - vochtophopingen rond de alvleesklier
• Orgaanfalen - nieren, longen of hart kunnen uitvallen
• Shock - bloeddrukdaling door ontstekingsreactie
• ARDS - acute longproblemen
• Bloedingen - in of rond de alvleesklier

Complicaties van chronische pancreatitis

• Diabetes type 3c - door beschadiging van insulineproducerende cellen
• Malabsorptie - slechte opname van voedingsstoffen
• Gewichtsverlies en ondervoeding
• Verhoogd risico op alvleesklierkanker
• Pseudocysten
• Galwegobstructie - verstopping van de galgang
• Verslaving aan pijnstillers - bij chronische pijn

Herstel en prognose

Het herstel na pancreatitis hangt sterk af van het type en de ernst van de ontsteking.

Herstel na acute pancreatitis

Bij milde acute pancreatitis is het herstel meestal binnen 1-2 weken compleet. Je moet meestal enkele dagen in het ziekenhuis blijven. Na ontslag is het belangrijk om:

• Geleidelijk de voeding weer op te bouwen
• De oorzaak te behandelen (bijvoorbeeld galblaas laten verwijderen)
• Alcohol te vermijden
• Vetarm te eten in de eerste weken

Bij ernstige acute pancreatitis duurt het herstel langer, soms maanden. Een klein percentage mensen (ongeveer 5-10%) overlijdt aan de gevolgen van ernstige acute pancreatitis.

Leven met chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis is een blijvende aandoening. De levensverwachting is gemiddeld 10-20 jaar korter dan normaal, vooral bij mensen die blijven drinken. Door goed zelfmanagement kunnen veel klachten worden verminderd:

• Volledig stoppen met alcohol
• Stoppen met roken
• Regelmatig kleine maaltijden eten
• Pancreasenzympreparaten trouw innemen
• Goede controle van diabetes
• Pijnmanagement in overleg met de specialist

Op de pagina over herstel na pancreatitis vind je meer praktische tips.

Kan je pancreatitis voorkomen?

Niet alle gevallen van pancreatitis zijn te voorkomen, maar je kunt het risico wel verkleinen:

Voorkom galstenen

• Behoud een gezond gewicht
• Vermijd snelle gewichtsveranderingen
• Eet vezels en gezonde vetten

Beperk alcoholgebruik

Dit is de belangrijkste manier om pancreatitis te voorkomen. De Gezondheidsraad adviseert maximaal 1 glas alcohol per dag, en bij voorkeur helemaal geen alcohol.

Stop met roken

Roken verhoogt het risico op pancreatitis en verergert de aandoening als je deze al hebt.

Gezonde leefstijl

• Gezond eten met beperkte verzadigde vetten
• Voldoende bewegen
• Hoge triglyceriden laten behandelen

Wanneer naar de dokter?

Neem contact op met je huisarts bij:

• Aanhoudende pijn in de bovenbuik
• Pijn die uitstraalt naar de rug
• Pijn na alcoholgebruik
• Onverklaarbaar gewichtsverlies
• Vettige, stinkende ontlasting

Bel 112 of ga naar de spoedeisende hulp bij:

• Hevige, ondraaglijke buikpijn
• Koorts met buikpijn
• Aanhoudend braken waardoor je niet kunt drinken
• Tekenen van shock (verwardheid, zweten, snelle hartslag)

Veelgestelde vragen over pancreatitis

Wat is het verschil tussen acute en chronische pancreatitis?

Acute pancreatitis is een plotselinge ontsteking die meestal enkele dagen tot weken duurt en bij 80% volledig geneest. Chronische pancreatitis is een langdurige, progressieve ontsteking met blijvend functieverlies van de alvleesklier.

Wat zijn de eerste tekenen van pancreatitis?

Pancreatitis begint typisch met hevige pijn in de bovenbuik die uitstraalt naar de rug, misselijkheid en braken. De pijn begint plotseling en wordt erger na het eten. Koorts kan ook voorkomen. Bij hevige buikpijn altijd direct medische hulp zoeken.

Kan pancreatitis terugkomen?

Ja. Zonder behandeling van de oorzaak is het risico op herhaling 30-50% bij galsteenpancreatitis. Na verwijdering van de galblaas daalt dit risico aanzienlijk. Herhaling van acute aanvallen kan leiden tot chronische pancreatitis.

Hoe lang duurt herstel na acute pancreatitis?

Herstel na milde pancreatitis duurt 1-2 weken, waarvan enkele dagen in het ziekenhuis. Bij ernstige pancreatitis met complicaties zoals necrose kan volledig herstel 3-6 maanden duren. Circa 5-10% van de patienten met ernstige acute pancreatitis overlijdt aan de gevolgen.

Welk dieet is goed bij pancreatitis?

Bij pancreatitis is een vetarm dieet aanbevolen: maximaal 20-30 gram vet per maaltijd, kleine porties, geen alcohol. Bij chronische pancreatitis zijn pancreasenzympreparaten bij elke maaltijd noodzakelijk om vertering te ondersteunen. Zie ook: dieet bij pancreatitis.

Kunnen GLP-1 medicijnen (Ozempic) pancreatitis veroorzaken?

GLP-1 medicijnen zoals Ozempic, Wegovy en Mounjaro worden niet in verband gebracht met significant verhoogd pancreatitisrisico in grote klinische studies. Toch bestaan meldingen van individuele gevallen. Bij buikpijn tijdens gebruik van GLP-1 medicijnen altijd direct contact opnemen met een arts. Lees meer: GLP-1 medicijnen en pancreatitis.

Gerelateerde onderwerpen

• Meer over de alvleesklier
• Functies van de alvleesklier
• Spijsverteringsenzymen
• Diabetes type 3c
• Dieet bij pancreatitis: wat mag je eten?
• Voeding bij alvleesklieraandoeningen