Diabetes type 2 oorzaken en risicofactoren

Diabetes type 2 ontstaat door een samenspel van erfelijke aanleg en leefstijlfactoren. Dit artikel legt uit welke factoren een rol spelen en wat je zelf kunt beïnvloeden.

Het mechanisme

Bij diabetes type 2 gaat het om twee problemen:

1. Insulineresistentie

  • Cellen reageren minder goed op insuline
  • Glucose kan moeilijker de cellen binnenkomen
  • Bloedsuiker blijft hoog
  • Vetweefsel, spieren en lever worden resistent

2. Bètaceldisfunctie

  • Alvleesklier moet compenseren met meer insuline
  • Bètacellen raken uitgeput
  • Insulineproductie neemt af
  • Dit is een geleidelijk proces over jaren

Niet-beïnvloedbare risicofactoren

Erfelijkheid

  • Sterkste risicofactor voor type 2
  • 1 ouder met diabetes: 40% risico
  • Beide ouders: 70% risico
  • Meerdere genen betrokken

Leeftijd

  • Risico neemt toe vanaf 45 jaar
  • Piek rond 65-70 jaar
  • 20% van 65-plussers heeft diabetes
  • Komt steeds vaker voor op jongere leeftijd

Etniciteit

Hoger risico bij:

  • Hindoestanen (5-6x verhoogd)
  • Surinamers
  • Marokkanen en Turken
  • Afrikaanse afkomst

Vrouwspecifieke factoren

  • Zwangerschapsdiabetes gehad
  • PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)
  • Baby >4 kg geboren

Beïnvloedbare risicofactoren

Overgewicht en obesitas

  • Belangrijkste beïnvloedbare factor
  • Vooral buikvet (abdominale obesitas) is risicovol
  • BMI >25: verhoogd risico
  • BMI >30: sterk verhoogd risico
  • Tailleomtrek: >94 cm (man), >80 cm (vrouw)

Waarom buikvet? Buikvet scheidt ontstekingsstoffen af die insulineresistentie veroorzaken. Het vet rond organen (visceraal vet) is schadelijker dan onderhuids vet.

Te weinig beweging

  • Sedentaire leefstijl verhoogt risico
  • Spieren nemen minder glucose op
  • Insulinegevoeligheid neemt af
  • Al 30 minuten wandelen per dag helpt

Ongezonde voeding

  • Te veel geraffineerde koolhydraten (wit brood, suiker)
  • Veel bewerkte voeding
  • Suikerhoudende dranken
  • Weinig vezels
  • Te veel verzadigd vet

Roken

  • Verhoogt risico op diabetes met 30-40%
  • Verergert insulineresistentie
  • Versnelt complicaties

Slaapproblemen

  • Te weinig slaap (<6 uur)
  • Slaapapneu
  • Verstoord dag-nachtritme (ploegendienst)

Stress

  • Chronische stress verhoogt cortisol
  • Cortisol verhoogt bloedsuiker
  • Stress leidt vaak tot ongezonder gedrag

Medische risicofactoren

Prediabetes

  • Verhoogde nuchtere glucose (6,1-6,9 mmol/L)
  • Gestoorde glucosetolerantie
  • HbA1c 42-47 mmol/mol
  • 5-10% per jaar ontwikkelt diabetes

Metabool syndroom

Combinatie van risicofactoren:

  • Abdominale obesitas
  • Hoge bloeddruk
  • Hoge triglyceriden
  • Laag HDL-cholesterol
  • Verhoogde nuchtere glucose

Andere aandoeningen

  • Hoge bloeddruk
  • Hart- en vaatziekten
  • Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD)
  • Acanthosis nigricans (donkere huidplooien)

Medicijnen

Sommige medicijnen verhogen risico:

  • Corticosteroïden (prednison)
  • Bepaalde antipsychotica
  • Sommige bètablokkers
  • Thiazidediuretica (hoge dosis)

Risico inschatten

Diabetes Risico Test

Het Diabetes Fonds biedt een online risicotest aan. Factoren die meegewogen worden:

  • Leeftijd
  • BMI
  • Tailleomtrek
  • Beweging
  • Voeding
  • Bloeddruk
  • Familie met diabetes

Wie moet zich laten testen?

  • Boven 45 jaar: elke 3 jaar
  • Bij risicofactoren: jaarlijks
  • Bij symptomen: direct

Preventie

Bewezen effectief

Onderzoek toont aan dat leefstijlinterventie diabetes met 58% kan voorkomen of uitstellen:

  • 5-7% gewichtsverlies: Al significant effect
  • 150 minuten beweging per week: Matig intensief
  • Gezonde voeding: Mediterraan dieet, minder bewerkt voedsel
  • Stoppen met roken

Leefstijlprogramma's

In Nederland zijn GLI (Gecombineerde Leefstijlinterventie) programma's beschikbaar, vergoed vanuit de basisverzekering voor mensen met overgewicht.

Veelgestelde vragen

Is diabetes type 2 erfelijk?

Erfelijkheid speelt een grote rol, maar erfelijke aanleg alleen is niet genoeg. Leefstijl bepaalt of je diabetes daadwerkelijk ontwikkelt.

Krijg je diabetes van te veel suiker eten?

Niet direct. Overgewicht (door te veel calorieën, waaronder suiker) is de belangrijkste factor. Suikerhoudende dranken verhogen het risico wel direct, onafhankelijk van gewicht.

Kun je diabetes type 2 voorkomen?

In veel gevallen wel, of tenminste uitstellen. Gezond gewicht, voldoende beweging en gezonde voeding verlagen het risico aanzienlijk.

Is diabetes type 2 mijn eigen schuld?

Nee. Erfelijkheid speelt een grote rol. Bovendien beïnvloeden veel maatschappelijke factoren onze leefstijl. Schuld helpt niet; focus op wat je wél kunt doen.

Gerelateerde informatie

Laatst bijgewerkt: