Galstenen oorzaken en risicofactoren

Galstenen ontstaan door een verstoring in de samenstelling van gal. Er zijn verschillende factoren die het risico verhogen. Dit artikel bespreekt de oorzaken en wie meer kans heeft op galstenen.

Hoe ontstaan galstenen?

Gal bevat cholesterol, galzouten en bilirubine in een delicate balans. Galstenen ontstaan wanneer:

1. Te veel cholesterol in de gal

  • De lever scheidt meer cholesterol uit dan de gal kan oplossen
  • Cholesterolkristallen vormen zich
  • Deze groeien uit tot stenen
  • Verantwoordelijk voor 80% van galstenen

2. Te veel bilirubine

  • Bij leverziekte of bloedafbraak
  • Vormt pigmentstenen
  • Verantwoordelijk voor 20% van galstenen

3. Slechte galblaaslediging

  • Galblaas trekt niet goed samen
  • Gal wordt te geconcentreerd
  • Stenen vormen zich makkelijker

De 5 F's: klassieke risicofactoren

Artsen gebruiken de "5 F's" om risico in te schatten:

Factor Uitleg
Female (vrouw) Vrouwen hebben 2-3x meer kans door oestrogeen
Fat (overgewicht) Meer cholesterol in gal bij obesitas
Forty (40+) Risico neemt toe met leeftijd
Fertile (vruchtbaar) Zwangerschappen verhogen risico
Fair (licht) Genetische factor, vaker bij bepaalde etniciteiten

Niet-beïnvloedbare risicofactoren

Geslacht

  • Vrouwen hebben 2-3x hogere kans
  • Oestrogeen verhoogt cholesterol in gal
  • Progesteron vermindert galblaaslediging

Leeftijd

  • Risico neemt toe vanaf 40 jaar
  • Boven 60: 25-30% heeft galstenen

Genetica en etniciteit

  • Galstenen komen vaker voor in bepaalde families
  • Inheemse Amerikanen hebben hoogste risico (tot 80%)
  • Aziaten hebben lager risico

Beïnvloedbare risicofactoren

Overgewicht en obesitas

  • Lever produceert meer cholesterol
  • Galblaas trekt minder goed samen
  • Risico neemt toe met BMI

Snel afvallen

Let op: Crashdiëten en snel gewichtsverlies verhogen galsteenrisico significant. De gal wordt dikker en de galblaas wordt minder actief bij weinig eten.

Voeding

  • Vetrijk dieet
  • Te weinig vezels
  • Veel geraffineerde koolhydraten
  • Te weinig groenten en fruit

Langdurig vasten

  • Galblaas wordt niet gestimuleerd
  • Gal wordt geconcentreerder
  • Risico bij intermittent fasting onduidelijk

Gebrek aan beweging

  • Sedentaire leefstijl verhoogt risico
  • Regelmatige lichaamsbeweging is beschermend

Medische oorzaken

Zwangerschap

  • Hoge oestrogeenspiegels
  • Galblaas wordt trager
  • Meerdere zwangerschappen = hoger risico

Diabetes

  • Hogere triglyceriden
  • Vaker overgewicht
  • Verminderde galblaasmotiliteit

Leverziekte

  • Cirrose verhoogt risico sterk
  • Veranderde galsamenstelling

Bloedarmoede

  • Hemolytische anemie (afbraak rode bloedcellen)
  • Meer bilirubine = pigmentstenen

Maag-darmziekten

  • Ziekte van Crohn
  • Verwijdering van deel dunne darm
  • Verminderde opname galzouten

Medicijnen

Sommige medicijnen verhogen het risico:

  • Oestrogenen: Anticonceptiepil, hormoontherapie
  • Clofibrate: Cholesterolverlager
  • Ceftriaxon: Antibioticum (tijdelijk)
  • Octreotide: Bij bepaalde ziekten
  • TPN: Intraveneuze voeding

GLP-1 medicijnen en galstenen

Er is een licht verhoogd risico op galstenen bij snel gewichtsverlies met GLP-1 medicijnen zoals Ozempic of Wegovy.

Meer over GLP-1 en galstenen

Preventie

Wat kun je doen?

  • Gezond gewicht: Voorkom obesitas
  • Geleidelijk afvallen: Max 0,5-1 kg per week
  • Gezonde voeding: Veel vezels, matig vet
  • Regelmatig eten: Voorkom langdurig vasten
  • Bewegen: Dagelijks actief zijn

Meer over voeding bij galstenen

Gerelateerde informatie

Laatst bijgewerkt: