Functionele dyspepsie: de 'nerveuze maag'

Wat is functionele dyspepsie?

'Functioneel' betekent dat de maag en het spijsverteringsstelsel er normaal uitzien bij onderzoek, maar niet normaal functioneren. De maag is overgevoelig geworden voor normale prikkels zoals eten en spanning.

Functionele dyspepsie is zeer veelvoorkomend: naar schatting 10-20% van de bevolking heeft er last van. Het komt vaker voor bij vrouwen en bij mensen met angst of depressieve klachten.

Rome IV criteria

De diagnose wordt gesteld als je gedurende minimaal 3 maanden (met begin 6 maanden geleden) een of meer van deze symptomen hebt:

• Hinderlijk vol gevoel na de maaltijd
• Snel verzadigd: niet in staat een normale maaltijd af te maken
• Pijn of brandend gevoel in de maagstreek

...en er geen structurele afwijking is die de klachten verklaart (zoals maagzweer of kanker).

Subtypes van functionele dyspepsie

Er worden twee hoofdtypen onderscheiden:

Postprandiale distress syndroom (PDS)

Klachten gerelateerd aan de maaltijd:

• Hinderlijk vol gevoel na normale portie
• Snelle verzadiging waardoor je niet kunt dooreten
• Klachten minstens 3 dagen per week

Epigastrisch pijnsyndroom (EPS)

Pijn staat centraal:

• Pijn of brandend gevoel in de maagstreek
• Minstens 1 dag per week
• Niet noodzakelijk gerelateerd aan maaltijden

Veel patiënten hebben overlap tussen beide subtypes.

Hoe ontstaat het?

De exacte oorzaak is niet bekend, maar er spelen waarschijnlijk meerdere factoren een rol:

Vertraagde maagontlediging

Bij een deel van de patiënten is de maag trager in het doorvoeren van voedsel. Dit komt overeen met het postprandiale distress subtype.

Overgevoeligheid (viscerale hypersensitiviteit)

De maag reageert sterker dan normaal op prikkels zoals uitzetting. Normale processen worden als pijnlijk of onaangenaam ervaren.

Verstoorde accommodatie

Normaal ontspant de maag als er voedsel binnenkomt om ruimte te maken. Bij sommige mensen met FD gebeurt dit onvoldoende, wat leidt tot een snel vol gevoel.

Hersen-darm-as

Er is een sterke connectie tussen de hersenen en het maag-darmkanaal. Stress, angst en depressie kunnen de maagfunctie beïnvloeden en klachten verergeren. Dit maakt de term 'nerveuze maag' begrijpelijk, al is het geen puur psychische aandoening.

Eerdere infectie

Sommige mensen ontwikkelen FD na een maag-darminfectie (post-infectieuze dyspepsie).

H. pylori

De rol van H. pylori bij FD is onduidelijk. Eradicatie helpt bij een klein percentage.

Symptomen

Typische klachten zijn:

• Pijn of brandend gevoel: in de bovenbuik (epigastrium)
• Vol gevoel: ook na kleine maaltijden
• Snelle verzadiging: kunnen niet dooreten
• Opgeblazen gevoel:
• Misselijkheid: zonder veel braken
• Oprispingen:

Kenmerkend is dat klachten komen en gaan, wisselend in ernst. Stress verergert vaak de symptomen.

Wat NIET past bij functionele dyspepsie

De volgende symptomen wijzen op een andere oorzaak:

• Ongewild gewichtsverlies
• Bloedbraken of zwarte ontlasting
• Slikproblemen
• Aanhoudend braken
• Bloedarmoede
• Koorts
• Nachtelijke pijn die je wakker maakt

Diagnose

Functionele dyspepsie is een uitsluitingsdiagnose: er wordt eerst gezocht naar andere oorzaken.

Wanneer wel/geen gastroscopie?

De huisarts kan vaak al behandelen op basis van symptomen. Gastroscopie (maagkijkonderzoek) is aangewezen bij:

• Alarmsymptomen (zie boven)
• Leeftijd boven 55 jaar bij nieuwe klachten
• Geen verbetering na behandeling
• Positieve H. pylori test

Bij een gastroscopie wordt meestal geen afwijking gevonden bij FD - dat is juist de definitie.

Andere tests

• Bloedonderzoek: uitsluiten bloedarmoede, lever/galziekten
• H. pylori test: als positief, overwegen eradicatie
• Echo bovenbuik: uitsluiten galstenen

Behandeling

De behandeling van functionele dyspepsie is vaak een kwestie van uitproberen wat bij jou werkt.

Uitleg en geruststelling

Begrijpen dat er geen ernstige ziekte is, maar dat de klachten wel reëel zijn, is een belangrijke eerste stap. De maag is 'overgevoelig' geworden.

Leefstijlaanpassingen

• Eet kleinere, frequentere maaltijden
• Eet langzaam en kauw goed
• Vermijd vetrijk eten
• Beperk cafeïne en alcohol
• Stop met roken
• Vermijd NSAID's
• Regelmatige maaltijden op vaste tijden

Stressreductie

• Ontspanningstechnieken
• Voldoende slaap
• Regelmatige beweging
• Mindfulness

Medicijnen

• Protonpompremmers (PPI's): vooral bij pijn/branden; probeer 4-8 weken
• Prokinetica: bij vol gevoel/trage doorgang (domperidon)
• Antidepressiva (lage dosis): tricyclische antidepressiva kunnen helpen bij pijn, niet vanwege depressie maar vanwege effect op zenuwgevoeligheid
• Buspiron: verbetert maagaccommodatie

H. pylori eradicatie

Als H. pylori is aangetoond, kan behandeling bij een klein percentage (5-10%) verbetering geven.

Psychologische therapieën

Bij therapieresistente gevallen:

• Cognitieve gedragstherapie (CGT)
• Hypnotherapie gericht op de maag

Prognose

Functionele dyspepsie is een chronische aandoening met een wisselend beloop:

• Bij sommigen verdwijnen klachten spontaan
• Velen hebben periodes van klachten afgewisseld met klachtenvrije periodes
• Een deel houdt langdurig last

De aandoening is niet gevaarlijk en verhoogt het risico op maagkanker of andere ernstige ziekten niet.

Functionele dyspepsie vs. prikkelbaar darmsyndroom

Functionele dyspepsie (FD) en prikkelbaar darmsyndroom (IBS) zijn verwante aandoeningen die vaak samen voorkomen:

30-60% van de mensen met FD heeft ook IBS en andersom. Beide zijn 'stoornissen van de hersen-darm interactie'.

Gerelateerde onderwerpen

• Maagklachten overzicht
• Maagpijn
• Opgeblazen gevoel
• Trage maag
• Maagzuur en zuurbranden