Risicofactoren voor alvleesklierkanker: wat verhoogt je risico?

Beïnvloedbare risicofactoren

Dit zijn factoren waar je zelf invloed op hebt door je levensstijl aan te passen:

Roken

Roken is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor voor alvleesklierkanker. De cijfers spreken voor zich:

• Rokers hebben twee tot drie keer meer kans op alvleesklierkanker dan niet-rokers
• Ongeveer 20-30% van alle gevallen van alvleesklierkanker is gerelateerd aan roken
• Hoe meer je rookt en hoe langer je rookt, hoe groter het risico
• Het risico neemt geleidelijk af na het stoppen met roken, maar het duurt 10-20 jaar voordat het risico gelijk is aan dat van niet-rokers
• Ook passief roken verhoogt het risico, zij het in mindere mate

Stoppen met roken is daarom een van de belangrijkste dingen die je kunt doen om je risico te verlagen. Je huisarts kan je helpen met stoppen.

Overgewicht en obesitas

Overgewicht verhoogt het risico op alvleesklierkanker aanzienlijk:

• Mensen met obesitas hebben ongeveer 20-40% meer kans op alvleesklierkanker
• Vooral buikvet (visceraal vet) is risicoverhogend
• Overgewicht veroorzaakt chronische ontstekingen in het lichaam
• Het verhoogt ook de insulineresistentie, wat het risico verder vergroot
• Gewichtsverlies, vooral op jongere leeftijd, kan het risico verlagen

Een gezond gewicht aanhouden door gezonde voeding en regelmatige beweging is belangrijk voor preventie.

Overmatig alcoholgebruik

Zwaar alcoholgebruik verhoogt het risico op alvleesklierkanker, vooral doordat het chronische pancreatitis kan veroorzaken:

• Chronische pancreatitis door alcohol verhoogt het risico op alvleesklierkanker 10 tot 20 keer
• Matig alcoholgebruik lijkt minder risicoverhogend dan zwaar drinken
• Het effect is vooral sterk bij mensen die ook roken
• Het risico is het hoogst bij langdurig overmatig gebruik (meer dan 3 glazen per dag)

Voeding

Je voedingspatroon kan je risico beïnvloeden:

• Verhogend risico: veel rood vlees, bewerkt vlees, verzadigde vetten en suikerrijke producten
• Verlagend risico: veel groenten, fruit, volkoren producten en vezels
• Een mediterraan voedingspatroon lijkt beschermend te werken
• Antioxidanten uit groenten en fruit kunnen celbeschadiging verminderen

Lichaamsbeweging

Regelmatige fysieke activiteit kan het risico verlagen:

• Mensen die regelmatig bewegen hebben een lager risico op alvleesklierkanker
• Lichaamsbeweging helpt een gezond gewicht te behouden
• Het verbetert de insulinegevoeligheid
• Het versterkt het immuunsysteem
• Minimaal 150 minuten matige beweging per week wordt aanbevolen

Niet-beïnvloedbare risicofactoren

Deze factoren liggen buiten je controle, maar het is belangrijk om ze te kennen:

Leeftijd

Het risico op alvleesklierkanker neemt sterk toe met de leeftijd:

• Meer dan 80% van de diagnoses wordt gesteld bij mensen boven de 60 jaar
• De gemiddelde leeftijd bij diagnose is 70 jaar
• Alvleesklierkanker komt zelden voor bij mensen jonger dan 40 jaar
• Het risico blijft stijgen naarmate je ouder wordt

Geslacht

Mannen hebben een iets hoger risico dan vrouwen:

• Ongeveer 30% meer mannen dan vrouwen krijgen alvleesklierkanker
• Dit verschil kan deels verklaard worden doordat mannen vaker roken en zwaarder zijn
• Maar ook na correctie voor deze factoren blijft er een verschil bestaan

Erfelijkheid en genetische aanleg

Ongeveer 10% van de gevallen van alvleesklierkanker heeft een erfelijke component:

• Het risico is twee tot drie keer hoger als een eerstegraads familielid (ouder, broer, zus, kind) alvleesklierkanker heeft gehad
• Het risico stijgt verder als meerdere familieleden zijn aangedaan of als de diagnose op jonge leeftijd werd gesteld
• Bepaalde erfelijke syndromen verhogen het risico aanzienlijk

Erfelijke syndromen die het risico verhogen:

• BRCA1 en BRCA2 mutaties - Deze genen zijn vooral bekend van borst- en eierstokkanker, maar verhogen ook het risico op alvleesklierkanker 3-10 keer
• Lynch-syndroom (HNPCC) - Een erfelijke aandoening die het risico op verschillende vormen van kanker verhoogt, waaronder alvleesklierkanker
• Peutz-Jeghers syndroom - Verhoogt het risico op alvleesklierkanker tot 132 keer
• Familiaire atypische multiple mole melanoma (FAMMM) syndroom - Verhoogt het risico 13-38 keer
• Hereditaire pancreatitis - Een erfelijke vorm van pancreatitis die het risico sterk verhoogt

Als je meerdere familieleden hebt met alvleesklierkanker of bekend bent met een van deze syndromen, kun je terecht bij een klinisch geneticus voor counseling en eventueel genetisch onderzoek.

Chronische pancreatitis

Langdurige ontsteking van de alvleesklier verhoogt het risico aanzienlijk:

• Mensen met chronische pancreatitis hebben 10-20 keer meer kans op alvleesklierkanker
• Het risico neemt toe naarmate de pancreatitis langer bestaat
• Zowel alcoholgerelateerde als andere vormen van chronische pancreatitis verhogen het risico
• Chronische ontstekingen kunnen DNA-schade veroorzaken die tot kanker leidt

Diabetes mellitus

De relatie tussen diabetes en alvleesklierkanker is complex:

• Langdurige diabetes type 2 (langer dan 5 jaar) verhoogt het risico ongeveer 1,5-2 keer
• Nieuw ontstane diabetes op latere leeftijd (boven 50 jaar) kan een vroeg teken zijn van alvleesklierkanker
• In die gevallen is de diabetes niet de oorzaak maar een gevolg van de tumor
• Plotselinge verslechtering van bestaande diabetes kan ook een waarschuwingssignaal zijn

Bloedgroep

Onderzoek heeft aangetoond dat mensen met bloedgroep A, B of AB een iets verhoogd risico hebben vergeleken met bloedgroep O. Het verschil is echter klein en heeft geen praktische consequenties.

Mogelijke risicofactoren (nog onduidelijk)

Voor sommige factoren is het nog niet volledig duidelijk of en in hoeverre ze het risico beïnvloeden:

Koffie

Eerder werd gedacht dat koffie het risico verhoogde, maar recent onderzoek suggereert dat dit niet het geval is of dat matig koffiegebruik zelfs beschermend kan zijn.

Beroepsmatige blootstelling

Blootstelling aan bepaalde chemicaliën (zoals pesticiden, industriële oplosmiddelen en kleurstoffen) lijkt het risico licht te verhogen, maar het bewijs is nog beperkt.

Chronische hepatitis en levercirrose

Er zijn aanwijzingen dat chronische leveraandoeningen het risico verhogen, maar meer onderzoek is nodig.

Wat kun je zelf doen om het risico te verlagen?

Hoewel je niet alle risicofactoren kunt beïnvloeden, zijn er wel dingen die je kunt doen:

Stop met roken

Dit is verreweg de belangrijkste stap. Vraag je huisarts om hulp bij stoppen met roken. Er zijn effectieve middelen en begeleiding beschikbaar.

Houd een gezond gewicht aan

Streef naar een BMI tussen 18,5 en 25. Vooral het verminderen van buikvet is belangrijk.

Beweeg regelmatig

Probeer minimaal 150 minuten per week matig intensief te bewegen, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen.

Eet gezond

• Eet veel groenten en fruit (minimaal 250 gram groente en 200 gram fruit per dag)
• Kies voor volkoren producten
• Beperk rood vlees en vooral bewerkt vlees
• Beperk suiker en verzadigde vetten
• Eet voldoende vezels

Beperk alcohol

Drink niet meer dan 1 glas alcohol per dag en houd liefst meerdere dagen per week alcoholvrij.

Extra waakzaamheid bij verhoogd risico

Als je een verhoogd risico hebt door erfelijkheid of chronische pancreatitis:

• Bespreek met je arts of extra controles zinvol zijn
• Wees extra alert op symptomen
• Overweeg genetisch onderzoek als er sprake is van meerdere gevallen van alvleesklierkanker in de familie
• Neem deel aan screeningsprogramma's als je daarvoor in aanmerking komt

Veelgestelde vragen

Als ik meerdere risicofactoren heb, krijg ik dan zeker alvleesklierkanker?

Nee, het hebben van risicofactoren betekent niet dat je zeker alvleesklierkanker zult krijgen. Het verhoogt alleen de kans. De meeste mensen met risicofactoren krijgen geen alvleesklierkanker.

Kan ik alvleesklierkanker volledig voorkomen?

Helaas is er geen manier om alvleesklierkanker volledig te voorkomen. Wel kun je je risico verlagen door een gezonde levensstijl aan te nemen en te stoppen met roken.

Moet ik me laten testen als er alvleesklierkanker in mijn familie voorkomt?

Als meerdere eerstegraads familieleden alvleesklierkanker hebben gehad, of als er sprake is van een bekend erfelijk syndroom, kun je terecht bij een klinisch geneticus. Deze kan inschatten of genetisch onderzoek of screening zinvol is.

Is er een screeningstest voor alvleesklierkanker?

Voor de algemene bevolking is er geen screeningstest. Wel zijn er gespecialiseerde screeningsprogramma's voor mensen met zeer hoog risico, zoals bij bepaalde erfelijke syndromen of meerdere familieleden met de ziekte.

Meer informatie

Wil je meer weten over alvleesklierkanker? Bekijk ook deze pagina's:

• Algemene informatie over alvleesklierkanker
• Symptomen van alvleesklierkanker
• Hoe wordt alvleesklierkanker gediagnosticeerd?
• Behandeling van alvleesklierkanker
• Verschillende soorten alvleesklierkanker