Chronische pancreatitis

Wat gebeurt er bij chronische pancreatitis?

Bij chronische pancreatitis is de alvleesklier langdurig ontstoken. Door deze aanhoudende ontsteking raakt het klierweefsel beschadigd. Het wordt vervangen door littekenweefsel (fibrose). Dit proces van verlittekening kan jaren duren en is onomkeerbaar.

De beschadiging heeft verschillende gevolgen:

• Verlies van exocriene functie - de alvleesklier maakt te weinig spijsverteringsenzymen
• Verlies van endocriene functie - de cellen die insuline maken raken beschadigd
• Structurele veranderingen - de alvleesklier wordt kleiner, harder en onregelmatig
• Afvoerproblemen - de gangen van de alvleesklier worden vernauwd

Chronische pancreatitis ontwikkelt zich meestal geleidelijk over jaren. Soms ontstaat het na herhaalde aanvallen van acute pancreatitis. Bij ongeveer 30-40% van de mensen met chronische pancreatitis is er geen voorgeschiedenis van acute pancreatitis.

Oorzaken van chronische pancreatitis

De belangrijkste oorzaak van chronische pancreatitis is overmatig alcoholgebruik.

Alcohol (70-80% van de gevallen)

Langdurig overmatig alcoholgebruik is veruit de belangrijkste oorzaak. Er is geen veilige grens, maar het risico neemt toe naarmate je meer drinkt. Over het algemeen ontwikkelt chronische pancreatitis zich na:

• Meer dan 4-5 glazen alcohol per dag
• Gedurende 5 jaar of langer

Niet iedereen die veel drinkt krijgt chronische pancreatitis. Genetische factoren en roken verhogen het risico. Mannen krijgen vaker chronische pancreatitis door alcohol dan vrouwen.

Roken

Roken is een onafhankelijke risicofactor. Het versnelt de progressie van chronische pancreatitis, ook bij mensen die niet drinken. Roken verhoogt het risico met ongeveer 2-3 keer.

Erfelijke pancreatitis

Erfelijke pancreatitis is een zeldzame genetische aandoening waarbij de alvleesklier gevoeliger is voor ontstekingen. Symptomen beginnen meestal voor het 20e levensjaar. Verschillende genmutaties kunnen erfelijke pancreatitis veroorzaken, waaronder mutaties in het PRSS1, SPINK1 en CFTR gen.

Andere oorzaken

• Autoimmuun - het immuunsysteem valt de eigen alvleesklier aan
• Anatomische afwijkingen - aangeboren afwijkingen aan de alvleesklier
• Herhaalde acute pancreatitis - vooral door galstenen of hoge triglyceriden
• Obstructie - verstopping van de alvleeskliergang door tumor of littekenweefsel
• Tropische pancreatitis - in tropische gebieden, mogelijk door ondervoeding

Idiopathische chronische pancreatitis

Bij ongeveer 10-30% blijft de oorzaak onbekend. Dit heet idiopathische chronische pancreatitis. Er zijn twee vormen:

• Vroege vorm - begint voor het 35e jaar, mogelijk genetische oorzaak
• Late vorm - begint na het 50e jaar, oorzaak onduidelijk

Meer details vind je op de pagina over oorzaken van pancreatitis.

Symptomen van chronische pancreatitis

De symptomen van chronische pancreatitis ontwikkelen zich geleidelijk en kunnen variëren in ernst.

Buikpijn

Buikpijn is het meest voorkomende symptoom. De pijn:

• Zit in het midden of links van de bovenbuik
• Straalt vaak uit naar de rug
• Komt in aanvallen of is constant aanwezig
• Wordt erger na het eten (vooral na vette maaltijden)
• Kan variëren van mild tot ondraaglijk

Bij sommige mensen neemt de pijn toe naarmate de ziekte vordert. Bij anderen neemt de pijn juist af in een gevorderd stadium, doordat de zenuwuiteinden beschadigd raken. Dit wordt "burn out" van de alvleesklier genoemd.

Verteringsproblemen (exocriene insufficiëntie)

Als de alvleesklier te weinig spijsverteringsenzymen maakt, ontstaan verteringsproblemen:

• Steatorrroe - vettige, stinkende, drijvende ontlasting
• Diarree - dunne, frequente ontlasting
• Buikkrampen - vooral na het eten
• Opgeblazen gevoel
• Misselijkheid

Deze symptomen ontstaan meestal pas als meer dan 90% van de alvleesklierfunctie verloren is gegaan.

Gewichtsverlies

Ongewenst gewichtsverlies komt vaak voor door:

• Slechte opname van voedingsstoffen (malabsorptie)
• Minder eten door pijn na maaltijden
• Angst om te eten

Diabetes (endocriene insufficiëntie)

Bij gevorderde chronische pancreatitis raken de insulineproducerende cellen beschadigd. Dit leidt tot diabetes type 3c. Symptomen zijn:

• Verhoogde bloedsuikers
• Toegenomen dorst
• Frequent plassen
• Vermoeidheid

Diabetes bij chronische pancreatitis is vaak moeilijk te behandelen omdat zowel insuline als glucagon tekort schieten.

Uitgebreide informatie over symptomen vind je op de pagina symptomen van pancreatitis.

Hoe wordt chronische pancreatitis vastgesteld?

De diagnose chronische pancreatitis kan lastig zijn, vooral in een vroeg stadium. Er is geen enkele test die de diagnose met zekerheid stelt.

Beeldvormend onderzoek

CT-scan kan kenmerkende afwijkingen laten zien:

• Verkalkingen in de alvleesklier
• Verwijding van de alvleeskliergang
• Atrofie (verschrompeling) van de alvleesklier
• Pseudocysten

MRI/MRCP is gevoeliger dan CT en kan ook vroege veranderingen detecteren. Het toont:

• Onregelmatigheden van de alvleeskliergang
• Vernauwingen en verwijdingen
• Veranderingen in het klierweefsel

Endoscopische echo (EUS) is de meest gevoelige methode. Via de maag kan de alvleesklier van dichtbij worden bekeken. Dit kan subtiele veranderingen opsporen die andere scans missen.

Functietests

Deze tests meten hoe goed de alvleesklier nog werkt:

• Ontlastingsonderzoek - meting van vet in de ontlasting (fecaal elastase)
• Secretine-MRCP - test die de afvoer van alvleeskliersappen meet
• Bloedsuikerregulatie - controle op diabetes

Bloedonderzoek

Bij chronische pancreatitis zijn bloedwaarden vaak normaal. Soms zijn er verhogingen van:

• Ontstekingswaarden
• Leverwaarden (bij obstructie van de galgang)
• Bloedsuiker

Op de pagina over diagnose van pancreatitis lees je meer.

Behandeling van chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis is niet te genezen. De behandeling richt zich op het verminderen van symptomen en het voorkomen van complicaties.

Leefstijlaanpassingen

Stoppen met alcohol is de allerbelangrijkste stap. Dit kan:

• Verdere schade voorkomen
• Pijn verminderen
• De progressie vertragen
• De levensverwachting verbeteren

Stoppen met roken is ook cruciaal. Roken versnelt de progressie en verhoogt het risico op alvleesklierkanker.

Pijnbehandeling

Pijnbestrijding is vaak complex en vereist een stapsgewijze aanpak:

Stap 1: Niet-opioïde pijnstillers

• Paracetamol
• NSAID's (zoals ibuprofen) - voorzichtig gebruiken

Stap 2: Zwakke opioïden

• Tramadol
• Codeïne

Stap 3: Sterke opioïden

• Morfine
• Oxycodon

Let op: langdurig gebruik van opioïden kan leiden tot verslaving en andere problemen.

Aanvullende pijnbehandeling

• Pancreasenzympreparaten (kunnen pijn verminderen)
• Antidepressiva of anti-epileptica (voor zenuwpijn)
• Zenuwblokkades (celiac plexus block)

Behandeling van verteringsproblemen

Pancreasenzympreparaten zijn essentieel bij exocriene insufficiëntie. Je neemt deze bij elke maaltijd in om de ontbrekende enzymen aan te vullen. Dit:

• Verbetert de vetvertering
• Vermindert diarree en steatorrroe
• Helpt bij gewichtstoename
• Voorkomt tekorten aan vetoplosbare vitamines

Vetarm dieet kan klachten verminderen, maar beperk vetten niet te veel. Je hebt voldoende calorieën nodig.

Vitaminesupplementen - vooral vitamine A, D, E en K moeten vaak worden aangevuld.

Behandeling van diabetes

Diabetes type 3c wordt behandeld met insuline. De behandeling is vaak lastiger dan bij type 1 of type 2 diabetes, omdat ook glucagon tekort schiet. Dit verhoogt het risico op gevaarlijke hypo's (te lage bloedsuikers).

Chirurgische behandeling

Bij ernstige, therapieresistente pijn of complicaties kan een operatie overwogen worden:

• Drainage-operaties - verwijding van een vernauwde alvleeskliergang
• Resectie - verwijdering van (een deel van) de alvleesklier
• Totale pancreatectomie met autologe eilandjes transplantatie - bij zeer ernstige gevallen

Meer over behandeling lees je op de pagina behandeling van pancreatitis.

Complicaties van chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis kan verschillende complicaties veroorzaken:

Pseudocysten

Vochtophopingen in of rond de alvleesklier. Kleine cysten geven vaak geen klachten. Grote cysten kunnen pijn veroorzaken of andere structuren afknellen en moeten soms worden gedraind.

Galwegobstructie

De gezwollen alvleesklier kan de galgang afknellen, wat leidt tot geelzucht en jeuk. Dit vereist soms een stent of operatie.

Twaalfvingerige darmobstructie

In zeldzame gevallen kan de darm worden afgeklemd, wat misselijkheid en braken veroorzaakt.

Trombose

Bloedstolsels in de miltader of poortader kunnen ontstaan, wat tot complicaties leidt.

Alvleesklierkanker

Mensen met chronische pancreatitis hebben een verhoogd risico op alvleesklierkanker (ongeveer 2-5% na 20 jaar). Het risico is hoger bij erfelijke pancreatitis.

Botontkalking

Door vitamine D-tekort en slechte opname van calcium kan osteoporose ontstaan.

Ondervoeding

Door slechte vertering en opname van voedingsstoffen kan ernstige ondervoeding ontstaan.

Prognose en levensverwachting

Chronische pancreatitis is een progressieve ziekte die de levensverwachting verkort. De gemiddelde levensverwachting is 10-20 jaar korter dan normaal.

Factoren die de prognose beïnvloeden

• Stoppen met alcohol - verbetert de prognose aanzienlijk
• Stoppen met roken - vermindert het risico op complicaties
• Vroege diagnose en behandeling - kan progressie vertragen
• Goede controle van diabetes - voorkomt complicaties
• Adequate voedingsstatus - belangrijk voor kwaliteit van leven

Belangrijkste doodsoorzaken

• Alvleesklierkanker
• Complicaties van diabetes
• Hart- en vaatziekten
• Levercirrose (bij alcoholgebruik)
• Infecties en complicaties van operaties

Kwaliteit van leven

Veel mensen met chronische pancreatitis ervaren een verminderde kwaliteit van leven door:

• Chronische pijn
• Vermoeidheid
• Dieetbeperkingen
• Sociale isolatie
• Angst en depressie

Goede symptoomcontrole en psychosociale ondersteuning zijn belangrijk.

Leven met chronische pancreatitis

Chronische pancreatitis is een uitdagende ziekte, maar met goed zelfmanagement kun je de klachten beperken:

Voedingstips

• Eet regelmatig kleine maaltijden (5-6 per dag)
• Kies voor gezonde vetten (vis, noten, olijfolie)
• Neem pancreasenzympreparaten bij elke maaltijd
• Drink voldoende water
• Beperk suiker (vooral bij diabetes)
• Overweeg voedingssupplementen in overleg met diëtist

Leefstijl

• Blijf volledig van alcohol af
• Stop met roken
• Beweeg regelmatig (binnen je mogelijkheden)
• Zorg voor voldoende rust
• Vermijd stress waar mogelijk

Medische controle

• Regelmatige controle bij MDL-arts
• Controle van diabetes (als aanwezig)
• Jaarlijkse check van vitamines en mineralen
• Monitoring van gewicht en voedingsstatus

Meer praktische tips vind je op de pagina over herstel en leven met pancreatitis.

Wanneer naar de dokter?

Neem contact op met je arts bij:

• Toename van buikpijn
• Geelzucht (gele verkleuring van huid of ogen)
• Onverklaarbaar gewichtsverlies
• Nieuwe of verergerende verteringsproblemen
• Tekenen van diabetes (dorst, veel plassen)
• Koorts
• Toenemende vermoeidheid

Gerelateerde onderwerpen

• Terug naar overzicht pancreatitis
• Acute pancreatitis
• Oorzaken van pancreatitis
• Symptomen van pancreatitis
• Behandeling van pancreatitis
• Diabetes type 3c