Oorzaken van diabetes type 3c

Hoe ontstaat diabetes type 3c?

Om te begrijpen hoe type 3c ontstaat, is het belangrijk om te weten hoe de alvleesklier is opgebouwd. De alvleesklier heeft twee hoofdfuncties:

• Endocriene functie - hormoonproductie in de eilandjes van Langerhans, waaronder insuline en glucagon
• Exocriene functie - productie van spijsverteringsenzymen

Bij diabetes type 3c raakt zowel het endocriene als het exocriene deel beschadigd. De eilandjes van Langerhans, die slechts 1-2% van de alvleesklier uitmaken, gaan verloren of functioneren niet meer goed. Hierdoor ontstaat een tekort aan insuline en vaak ook aan glucagon.

Het bijzondere aan type 3c is dat de schade meestal diffuus is - het hele orgaan is aangetast, niet alleen de insulineproducerende cellen.

Chronische pancreatitis: de belangrijkste oorzaak

Chronische pancreatitis is verreweg de meest voorkomende oorzaak van diabetes type 3c. Bij deze aandoening ontstaat blijvende ontsteking en littekenweefsel in de alvleesklier.

Hoe leidt pancreatitis tot diabetes?

Bij herhaalde ontstekingen wordt het alvleesklierweefsel geleidelijk vervangen door littekenweefsel (fibrose). Dit proces vernietigt zowel de enzymenproducerende cellen als de eilandjes van Langerhans. Naarmate meer weefsel verloren gaat, neemt de insulineproductie af.

Tijdlijn

Diabetes ontwikkelt zich meestal geleidelijk:

• In de eerste 5 jaar na diagnose pancreatitis: 10-20% krijgt diabetes
• Na 10 jaar: 30-50% heeft diabetes
• Na 20-25 jaar: 70-80% heeft diabetes

Belangrijkste oorzaken van chronische pancreatitis

• Alcohol (70-80% van de gevallen) - langdurig overmatig gebruik
• Roken - versnelt de progressie
• Erfelijke pancreatitis - genetische mutaties
• Auto-immuunpancreatitis - het immuunsysteem valt de alvleesklier aan
• Idiopathisch - oorzaak onbekend (10-30% van de gevallen)

Het risico op diabetes is hoger bij:

• Verkalking (calcificaties) in de alvleesklier
• Ernstige atrofie (verschrompeling) van het orgaan
• Langere duur van de pancreatitis
• Doorgaand alcoholgebruik
• Roken

Lees meer over pancreatitis.

Alvleesklierkanker

Alvleesklierkanker is de tweede meest voorkomende oorzaak van diabetes type 3c. De relatie tussen kanker en diabetes is complex: diabetes kan zowel een gevolg als een risicofactor zijn.

Hoe veroorzaakt kanker diabetes?

Een tumor in de alvleesklier kan op meerdere manieren diabetes veroorzaken:

• Directe vernietiging - de tumor vernietigt insulineproducerend weefsel
• Obstructie - de tumor blokkeert de alvleeskliergang, waardoor het orgaan beschadigt
• Systemische effecten - de tumor produceert stoffen die insulineresistentie veroorzaken

Nieuw ontstane diabetes als waarschuwingssignaal

Belangrijk om te weten: bij 30-50% van de patiënten met alvleesklierkanker ontstaat diabetes in het jaar vóór de kankerdiagnose. Nieuw ontstane diabetes bij mensen boven de 50, vooral met gewichtsverlies, kan dus een waarschuwingssignaal zijn.

Artsen moeten alert zijn op alvleesklierkanker bij:

• Plotseling ontstane diabetes boven 50 jaar
• Diabetes met onverklaard gewichtsverlies
• Diabetes met buikpijn of geelzucht
• Snel verslechterende bloedsuikercontrole bij bestaande diabetes

Lees meer over alvleesklierkanker.

Chirurgische verwijdering van de alvleesklier

Operaties waarbij (een deel van) de alvleesklier wordt verwijderd, leiden vrijwel altijd tot diabetes type 3c.

Totale pancreatectomie

Bij volledige verwijdering van de alvleesklier ontstaat altijd diabetes, omdat alle insulineproducerende cellen verdwijnen. Dit wordt ook wel totale pancreatectomie met diabetes (TPIAD) genoemd.

Redenen voor totale verwijdering:

• Uitgebreide alvleesklierkanker
• Ernstige erfelijke pancreatitis met onbehandelbare pijn
• Meerdere tumoren
• Ernstig trauma

Gedeeltelijke pancreatectomie

Ook bij gedeeltelijke verwijdering ontstaat vaak diabetes:

• Pancreaticoduodenectomie (Whipple) - verwijdering van de kop van de alvleesklier: 30-50% krijgt diabetes
• Distale pancreatectomie - verwijdering van staart en lichaam: 20-50% krijgt diabetes
• Middenresectie - verwijdering van het middelste deel: 10-30% krijgt diabetes

Het risico hangt af van:

• Hoeveel alvleesklierweefsel wordt verwijderd
• Reeds bestaande alvleesklierziekte
• BMI en leeftijd
• Familie geschiedenis van diabetes

Nieuwere technieken

Bij sommige patiënten met totale pancreatectomie wordt auto-islet transplantatie uitgevoerd: de eilandjes van Langerhans worden uit de verwijderde alvleesklier geïsoleerd en in de lever geïnjecteerd. Dit kan helpen om de insulineproductie deels te behouden.

Cystische fibrose

Cystische fibrose (CF) is een erfelijke aandoening waarbij dikke slijm ontstaat in verschillende organen, waaronder de alvleesklier. Dit leidt tot verstopte gangen en beschadiging van het weefsel.

CF-gerelateerde diabetes (CFRD)

Dit is een specifieke vorm van type 3c die vaak voorkomt bij mensen met cystische fibrose:

• Op 10-jarige leeftijd heeft 10% diabetes
• Op 20-jarige leeftijd heeft 20% diabetes
• Op 30-jarige leeftijd heeft 40-50% diabetes

Bijzonderheden van CFRD

CFRD verschilt van andere vormen van type 3c:

• Ontwikkelt zich meestal geleidelijk via een fase van gestoorde glucosetolerantie
• Kan tijdelijk verergeren bij infecties
• Verhoogde caloriebehoefte maakt behandeling complex
• Heeft negatieve invloed op longfunctie als het niet goed behandeld wordt

Hemochromatose: ijzerstapeling

Hemochromatose is een erfelijke aandoening waarbij het lichaam te veel ijzer opneemt uit voeding. Dit ijzer stapelt zich op in verschillende organen, waaronder de alvleesklier en lever.

Hoe veroorzaakt ijzer diabetes?

Te veel ijzer in de alvleesklier beschadigt de eilandjes van Langerhans. Het ijzer veroorzaakt oxidatieve schade aan de insulineproducerende bètacellen.

Circa 50-80% van de mensen met onbehandelde hemochromatose ontwikkelt diabetes.

Behandeling

Vroege behandeling met aderlating (bloedafname) kan diabetes helpen voorkomen. Eenmaal ontstane diabetes is meestal blijvend, maar kan wel verbeteren met ijzerdepletietherapie.

Andere oorzaken

Acute pancreatitis

Een enkele aanval van acute pancreatitis leidt zelden tot blijvende diabetes. Echter, na ernstige necrotiserende pancreatitis (waarbij grote delen van de alvleesklier afsterven) ontwikkelt 20-30% diabetes.

Grote cysten

Grote cysten of meerdere cysten kunnen zoveel ruimte innemen dat het functionerende alvleesklierweefsel wordt verdrongen. Dit is zeldzaam maar kan diabetes veroorzaken.

Trauma

Ernstig letsel aan de alvleesklier door bijvoorbeeld een auto-ongeluk kan blijvende schade veroorzaken en tot diabetes leiden.

Erfelijke pancreatitis

Bij mensen met genetische mutaties (zoals PRSS1, SPINK1, CFTR) ontstaan al op jonge leeftijd terugkerende aanvallen van pancreatitis. Door cumulatieve schade ontwikkelt vaak voor het 40e jaar zowel chronische pancreatitis als diabetes.

Auto-immuunpancreatitis

Deze zeldzame vorm van pancreatitis wordt veroorzaakt doordat het immuunsysteem de alvleesklier aanvalt. Onbehandeld kan dit tot littekenvorming en diabetes leiden, maar behandeling met steroïden kan progressie vaak stoppen.

Risicofactoren voor ontwikkelen van type 3c

Bij mensen met alvleesklierziekte verhogen bepaalde factoren het risico op diabetes:

• Langere duur van alvleesklierziekte
• Ernst van de schade - meer atrofie, meer calcificaties
• Doorgaand alcohol- of rookgebruik
• Hogere leeftijd
• Overgewicht/obesitas
• Genetische aanleg voor diabetes - familie geschiedenis
• Etnische achtergrond - hoger risico bij bepaalde populaties

Kan je diabetes type 3c voorkomen?

Complete preventie is niet altijd mogelijk, maar je kunt wel je risico verlagen:

Bij chronische pancreatitis

• Stop met alcohol - als dit de oorzaak is
• Stop met roken - roken versnelt de progressie significant
• Houd een gezond gewicht
• Behandel pijn adequaat - chronische pijn kan stress en insulineresistentie veroorzaken
• Regelmatige controle - vroege detectie helpt

Bij cystische fibrose

• Jaarlijkse screening vanaf 10 jaar
• Goede behandeling van CF met enzymtherapie
• Optimale voeding

Bij hemochromatose

• Vroege diagnose via familieonderzoek
• Tijdige start met aderlating

Na chirurgie

Na gedeeltelijke verwijdering van de alvleesklier is preventie moeilijk, maar je kunt wel:

• Gezond leven (niet roken, gezond gewicht)
• Regelmatig controleren van bloedsuikers
• Bij de eerste tekenen snel behandelen

Wanneer naar de arts?

Neem contact op met je arts als je een alvleesklieraandoening hebt én:

• Symptomen van diabetes ontwikkelt (veel dorst, veel plassen, vermoeidheid)
• Onverklaard gewichtsverlies
• Verslechtering van bestaande diabetes
• Frequente hypo's of onvoorspelbare bloedsuikers

Bij bekende alvleesklierziekte is regelmatige screening op diabetes belangrijk, meestal 1-2 keer per jaar via een nuchtere glucose of HbA1c.

Gerelateerde pagina's

• Diabetes type 3c: overzicht
• Symptomen van diabetes type 3c
• Behandeling van diabetes type 3c
• Pancreatitis
• Alvleesklierkanker