Acute pancreatitis

Wat gebeurt er bij acute pancreatitis?

De alvleesklier maakt normaal spijsverteringsenzymen die pas actief worden in de darm. Bij acute pancreatitis raken deze enzymen te vroeg actief, nog in de alvleesklier zelf. Ze gaan dan het alvleesklierweefsel aanvallen en afbreken. Dit heet auto-digestie: de alvleesklier verteert zichzelf.

Deze zelfvertering veroorzaakt een ontstekingsreactie. Het weefsel raakt geïrriteerd, gezwollen en beschadigd. Bij milde acute pancreatitis blijft de ontsteking beperkt tot de alvleesklier. Bij ernstige acute pancreatitis kan de ontsteking uitbreiden naar het omliggende weefsel en andere organen aantasten.

In de meeste gevallen (ongeveer 80%) is de acute pancreatitis mild. De alvleesklier herstelt dan volledig zonder blijvende schade. Bij ongeveer 20% is de ontsteking ernstig en kunnen complicaties ontstaan zoals necrose (afsterven van weefsel), infecties en orgaanfalen.

Oorzaken van acute pancreatitis

Acute pancreatitis heeft verschillende oorzaken. De twee belangrijkste zijn galstenen en alcohol.

Galstenen (40-50% van de gevallen)

Galstenen zijn de meest voorkomende oorzaak van acute pancreatitis. Een galsteen kan de uitgang van de alvleesklier blokkeren. De alvleesklier en de galgang komen namelijk samen uit in de twaalfvingerige darm. Als een steen vastloopt in deze gemeenschappelijke uitgang, kunnen de alvleeskliersappen niet weg. Ze hopen zich op en veroorzaken een ontsteking.

Niet iedereen met galstenen krijgt acute pancreatitis. Het risico is groter bij kleine steentjes (minder dan 5 mm) die makkelijker vastlopen in de gang.

Alcohol (25-35% van de gevallen)

Overmatig alcoholgebruik kan acute pancreatitis veroorzaken. Dit gebeurt meestal na jarenlang veel drinken, maar soms ook na een enkele keer excessief drinken. Alcohol beschadigt de alvleeskliercellen direct en verstoort de afvoer van alvleeskliersappen.

Andere oorzaken

• Zeer hoge triglyceriden (meer dan 11 mmol/L) - overmatige vetten in het bloed
• Medicijnen - bepaalde antibiotica, diuretica en andere geneesmiddelen
• ERCP - een endoscopische procedure kan soms pancreatitis veroorzaken
• Trauma - een slag tegen de buik of buikoperatie
• Infecties - virale infecties zoals bof of hepatitis
• Hoog calcium - hypercalciëmie
• Anatomische afwijkingen - aangeboren afwijkingen aan de alvleesklier
• Erfelijke pancreatitis - zeldzame genetische oorzaak

Bij ongeveer 15-25% van de gevallen blijft de oorzaak onbekend. Dit heet idiopathische acute pancreatitis.

Lees meer over alle oorzaken van pancreatitis.

Symptomen van acute pancreatitis

Het belangrijkste symptoom is hevige buikpijn. Deze pijn komt meestal plotseling opzetten en wordt snel erger.

Kenmerken van de buikpijn

• Zit in het midden of links van de bovenbuik
• Straalt vaak uit naar de rug (doorborende pijn)
• Is constant aanwezig, niet krampachtig
• Wordt erger na het eten
• Vermindert soms door voorover te leunen
• Wordt niet minder door braken of ontlasting

Andere symptomen

• Misselijkheid en braken - vaak aanhoudend
• Koorts - temperatuur boven 38°C
• Snelle hartslag - meer dan 100 slagen per minuut
• Opgezette buik - door ontstekingsvocht
• Gevoelige buik - pijn bij aanraking
• Algemene ziektegevoel - moeheid, zwakte

Tekenen van ernstige acute pancreatitis

Bij ernstige acute pancreatitis kunnen extra symptomen ontstaan:

• Lage bloeddruk
• Verwardheid of veranderd bewustzijn
• Kortademigheid
• Verminderde urineproductie
• Blauwe verkleuring van de huid (rond de navel of flanken)
• Geelzucht (gele huid en ogen)

Deze symptomen duiden op complicaties en vragen om intensieve behandeling.

Meer details vind je op de pagina over symptomen van pancreatitis.

Hoe wordt acute pancreatitis vastgesteld?

De diagnose acute pancreatitis wordt gesteld als je aan minstens 2 van de volgende 3 criteria voldoet:

1. Typische buikpijn (zoals hierboven beschreven)
2. Verhoogde alvleesklierezymen in het bloed (minstens 3x de normale waarde)
3. Kenmerken van pancreatitis op CT-scan of echo

Bloedonderzoek

Bij acute pancreatitis zijn de enzymen amylase en lipase verhoogd. Lipase is specifieker voor de alvleesklier en blijft langer verhoogd. Ook andere bloedwaarden worden gecontroleerd:

• Ontstekingswaarden (CRP, leukocyten)
• Leverfuncties (ALAT, ASAT, bilirubine)
• Nierfunctie (kreatinine, ureum)
• Calcium, glucose
• Triglyceriden

Beeldvormend onderzoek

Echo van de buik wordt vaak als eerste gedaan. Dit kan galstenen aantonen en de alvleesklier bekijken. Een echo is echter niet altijd even duidelijk, omdat de alvleesklier soms slecht te zien is.

CT-scan is de gouden standaard om de ernst van acute pancreatitis te beoordelen. Een CT wordt meestal gemaakt 48-72 uur na opname, als de toestand niet verbetert of verslechtert. De CT kan tonen:

• Hoe ontstoken de alvleesklier is
• Of er necrose is (afgestorven weefsel)
• Of er vochtophopingen zijn
• Of omliggende organen zijn aangedaan

MRI/MRCP kan nuttig zijn om galstenen in de galgang op te sporen als de echo onduidelijk is.

Lees meer op de pagina over diagnose van pancreatitis.

Ernst van acute pancreatitis

Artsen delen acute pancreatitis in naar ernst. Dit helpt om de behandeling te bepalen en de prognose in te schatten.

Milde acute pancreatitis (80% van de gevallen)

• Geen orgaanfalen
• Geen lokale complicaties
• Herstel binnen enkele dagen
• Opname op normale verpleegafdeling
• Overleving bijna 100%

Matig ernstige acute pancreatitis

• Voorbijgaand orgaanfalen (minder dan 48 uur)
• Of lokale complicaties (vochtophopingen, necrose)
• Herstel in 1-2 weken
• Soms opname op medium care

Ernstige acute pancreatitis (20% van de gevallen)

• Aanhoudend orgaanfalen (langer dan 48 uur)
• Vaak geïnfecteerde necrose
• Opname op intensive care
• Langdurig herstel
• Sterfte 15-30%

Behandeling van acute pancreatitis

Ziekenhuisopname is bijna altijd noodzakelijk. Er is geen medicijn dat de ontsteking stopt, dus de behandeling is vooral ondersteunend.

Eerste 24-48 uur

Nuchter blijven - je mag in eerste instantie niets eten of drinken. Dit geeft de alvleesklier rust. Bij milde pancreatitis mag je vaak na 24 uur al weer voorzichtig beginnen met drinken en eten.

Vochttoediening via infuus - dit is cruciaal. Bij acute pancreatitis lekt veel vocht weg naar de buikholte. Je krijgt daarom ruim vocht via het infuus om uitdroging en lage bloeddruk te voorkomen.

Pijnstilling - meestal krijg je sterke pijnstillers zoals morfine. Goede pijnbestrijding is belangrijk voor je herstel.

Misselijkheidsremmers - tegen braken en misselijkheid.

Monitoring - regelmatige controle van bloedwaarden, bloeddruk, hartslag en urineproductie.

Voeding

Vroeger dacht men dat de alvleesklier lang rust moest krijgen. Nu weten we dat vroeg beginnen met eten beter is. Bij milde pancreatitis mag je vaak al na 24 uur weer voorzichtig eten, als de pijn en misselijkheid afnemen.

Begin met:

• Vloeibaar voedsel (water, thee, sap)
• Daarna zacht, vetarm voedsel
• Geleidelijk opbouwen naar normaal eten

Bij ernstige pancreatitis, als je niet kunt eten, wordt sondevoeding gegeven via een slangetje door de neus naar de darm.

Behandeling van de oorzaak

Bij galstenen:

• Als de steen vastloopt en geelzucht veroorzaakt: ERCP binnen 24 uur om de steen te verwijderen
• Na herstel: verwijdering van de galblaas om herhaling te voorkomen

Bij alcohol:

• Volledig stoppen met alcohol
• Eventueel ondersteuning bij alcoholproblematiek

Bij medicijnen: stoppen met het verdachte medicijn.

Antibiotica

Antibiotica worden niet standaard gegeven. Alleen bij bewezen bacteriële infectie of geïnfecteerde necrose krijg je antibiotica.

Uitgebreide informatie vind je op de pagina over behandeling van pancreatitis.

Complicaties van acute pancreatitis

Bij ernstige acute pancreatitis kunnen verschillende complicaties optreden.

Necrose (afsterven van weefsel)

Bij ernstige ontsteking kan een deel van de alvleesklier afsterven. Dit heet necrose. Necrose kan steriel zijn (zonder bacteriën) of geïnfecteerd. Geïnfecteerde necrose is levensbedreigend en vraagt om drainage of operatie.

Vochtophopingen

Ontstekingsvocht kan zich ophopen rond de alvleesklier. Dit kan leiden tot:

• Acute vochtverzamelingen - in de eerste dagen
• Pseudocysten - als het vocht blijft bestaan na 4 weken

Kleine verzamelingen verdwijnen vaak vanzelf. Grote verzamelingen die klachten geven, moeten soms worden gedraind.

Orgaanfalen

De ontstekingsreactie kan andere organen aantasten:

• Longen - ARDS (acute respiratory distress syndrome), waarbij je ernstig benauwd wordt
• Nieren - nierfalen door lage bloeddruk en uitdroging
• Hart - hartritmeverstoringen
• Maag-darmstelsel - darmmotiliteitsstoornissen

Bij orgaanfalen is opname op de intensive care noodzakelijk.

Andere complicaties

• Bloedingen in of rond de alvleesklier
• Trombose (bloedstolsels) in buikvaten
• Buikvliesontsteking
• Galwegobstructie

Herstel na acute pancreatitis

Het herstel hangt af van de ernst van de pancreatitis.

Bij milde acute pancreatitis

• Opname 3-7 dagen
• Volledig herstel in 1-2 weken
• Geen blijvende schade
• Je kunt je normale leven weer oppakken

Bij ernstige acute pancreatitis

• Langdurige ziekenhuisopname (weken tot maanden)
• Herstel kan 3-6 maanden duren
• Mogelijk blijvende schade aan de alvleesklier
• Risico op chronische pancreatitis

Controles na herstel

Na acute pancreatitis zijn controles belangrijk:

• Bij galstenen: galblaas laten verwijderen (binnen 2-4 weken)
• Bij hoge triglyceriden: behandeling en controle
• Bij onbekende oorzaak: eventueel aanvullend onderzoek
• Controle of de alvleesklier goed functioneert

Meer over herstel lees je op de pagina over herstel na pancreatitis.

Prognose en overleving

De prognose van acute pancreatitis hangt sterk af van de ernst.

• Milde acute pancreatitis: bijna 100% overleving, volledig herstel
• Matig ernstige acute pancreatitis: 1-3% sterfte
• Ernstige acute pancreatitis: 15-30% sterfte

Sterfte treedt meestal op door:

• Orgaanfalen in de eerste week
• Geïnfecteerde necrose na de eerste week
• Bloedingen of andere complicaties

Risico op herhaling

Als de oorzaak niet wordt behandeld, kan acute pancreatitis terugkeren:

• Bij galstenen zonder galblaasverwijdering: 30-60% kans op herhaling
• Bij doorgaan met alcoholgebruik: hoog risico op herhaling en chronische pancreatitis
• Bij behandelde oorzaak: laag risico op herhaling (5-10%)

Wanneer naar de dokter?

Acute pancreatitis is een medisch noodgeval. Ga naar de spoedeisende hulp of bel 112 bij:

• Hevige, plotselinge buikpijn
• Buikpijn die uitstraalt naar de rug
• Buikpijn met aanhoudend braken
• Buikpijn met koorts
• Buikpijn na overmatig alcoholgebruik

Wacht niet af - vroege behandeling verbetert de prognose aanzienlijk.

Gerelateerde onderwerpen

• Terug naar overzicht pancreatitis
• Chronische pancreatitis
• Oorzaken van pancreatitis
• Symptomen van pancreatitis
• Diagnose van pancreatitis
• Behandeling van pancreatitis