Wat is amylase?

Amylase is een spijsverteringsenzym dat zetmeel en andere koolhydraten afbreekt tot suikers die je lichaam kan opnemen.

Twee bronnen van amylase

Amylase wordt op twee plekken in je lichaam geproduceerd:

Alvleesklier (pancreas-amylase): maakt amylase dat via de pancreasgangen naar de darm gaat
Speekselklieren (speeksel-amylase): maakt amylase dat in je speeksel zit en al in je mond begint met de vertering

Normale functie

Amylase in speeksel begint koolhydraten af te breken tijdens het kauwen
Amylase uit de alvleesklier vervolgt dit proces in de dunne darm
Samen zorgen ze voor complete afbraak van zetmeel
Een kleine hoeveelheid komt normaal in je bloed voor

Meer informatie vind je op onze pagina over alvleesklier enzymen.

Normale amylasewaarden

De normale waarde van amylase in het bloed varieert per laboratorium, maar ligt meestal tussen:

Totaal amylase: 30-110 U/L (eenheden per liter)
Sommige labs hanteren andere referentiewaarden
Check altijd de normaalwaarden van jouw laboratorium

Onderscheid tussen types

Soms wordt amylase verder onderverdeeld:

Pancreas-amylase (P-type): komt van de alvleesklier
Speeksel-amylase (S-type): komt van de speekselklieren

Dit onderscheid helpt bij het vinden van de oorzaak van verhoogd amylase.

Interpretatie van verhoogde waarden

Licht verhoogd (tot 2x normaal): kan verschillende oorzaken hebben
Matig verhoogd (2-5x normaal): verdacht voor alvleesklierprobleem
Sterk verhoogd (>5x normaal): wijst sterk op acute pancreatitis

Oorzaken van verhoogd amylase

Alvleesklier gerelateerd

1. Acute pancreatitis

De belangrijkste oorzaak van sterk verhoogd amylase:

Plotselinge ontsteking van de alvleesklier
Amylase vaak 3-10x verhoogd
Hevige buikpijn met uitstraling naar de rug
Vereist vaak ziekenhuisopname

Lees meer over pancreatitis.

2. Chronische pancreatitis

Langdurige ontsteking van de alvleesklier:

Amylase kan licht verhoogd zijn
Bij opvlammingen tijdelijk sterker verhoogd
In vergevorderd stadium soms normaal of laag

Bekijk het verschil tussen acute en chronische pancreatitis.

3. Galstenen

Blokkade van de gemeenschappelijke galgang
Kan acute pancreatitis veroorzaken
Amylase dan sterk verhoogd

4. Alvleesklierkanker

Tumor kan afvoer blokkeren
Meestal licht tot matig verhoogd
Gaat vaak gepaard met gewichtsverlies

Meer op onze pagina over alvleesklierkanker.

Speekselklier gerelateerd

5. Speekselklierontsteking (sialadenitis)

Ontsteking van de speekselklieren
Vooral de S-type amylase is verhoogd
Zwelling voor of onder het oor
Pijn bij kauwen

6. Bof (mumps)

Virale infectie van speekselklieren
Vooral bij kinderen
Amylase matig verhoogd
Gezwollen wangen

7. Speekselstenen

Blokkade van speekselafvoer
Pijnlijke zwelling speekselklier
Vooral tijdens eten

Andere oorzaken

8. Nierproblemen

Verminderde nierfunctie
Amylase wordt minder goed uitgeplast
Lichte verhoging mogelijk

9. Ectopische zwangerschap

Zwangerschap buiten de baarmoeder
Kan amylase licht verhogen
Ernstige aandoening die behandeling vereist

10. Darmobstructie of -perforatie

Darmafsluiting
Gat in de darm
Amylase kan verhoogd zijn

11. Macroamylasemie

Zeldzame aandoening
Amylase bindt aan grote eiwitten
Kan niet via nieren worden uitgescheiden
Chronisch verhoogd amylase zonder ziekte

12. Medicijnen

Sommige medicijnen kunnen amylase verhogen:

Opiaten (morfine, codeïne)
Corticosteroïden
Thiazide diuretica
Sommige antibiotica
Chemotherapie

13. Andere

Eetbuistoornis (boulimia)
HIV-infectie
Buiktrauma
ERCP-procedure
Operaties aan buik of alvleesklier

Amylase vs. lipase - wat is het verschil?

Vaak worden beide enzymen samen gemeten. Wat is het verschil?

Amylase

Minder specifiek: komt van alvleesklier EN speekselklieren
Sneller normaal: daalt binnen 3-5 dagen na acute pancreatitis
Meer vals-positieven: kan verhoogd zijn zonder alvleesklierziekte
Goedkoper: test is vaak iets goedkoper

Lipase

Specifieker: komt vrijwel alleen van de alvleesklier
Langer verhoogd: blijft 7-14 dagen verhoogd
Betrouwbaarder: betere voorspeller van pancreatitis
Voorkeur: wordt tegenwoordig vaker gebruikt

Lees meer over lipase te hoog.

Wanneer welke test?

Bij vermoeden pancreatitis: lipase heeft de voorkeur
Beide samen: geeft compleet beeld en helpt bij diagnose
Follow-up: lipase blijft langer meetbaar

Symptomen bij verhoogd amylase

Verhoogd amylase geeft op zich geen symptomen, maar de onderliggende oorzaak wel:

Bij alvleesklierziekte

Hevige buikpijn in het midden van de bovenbuik
Pijn straalt uit naar de rug
Misselijkheid en braken
Koorts
Opgezette buik

Meer over de locatie van alvleesklierpijn.

Bij speekselklierziekte

Zwelling voor of onder het oor
Pijn bij kauwen of eten
Droge mond
Slechte smaak in de mond

Diagnose bij verhoogd amylase

Stap 1: Anamnese

Je arts vraagt naar:

Klachten (buikpijn, zwelling speekselklieren)
Alcoholgebruik
Galstenen in voorgeschiedenis
Medicijngebruik
Eerdere alvleesklierziekte

Stap 2: Aanvullend bloedonderzoek

Lipase: meer specifiek voor alvleesklier
P-type en S-type amylase: onderscheid alvleesklier vs speekselklier
CRP: ontsteking
Leverfunctie: galstenen?
Nierfunctie: oorzaak van verhoging?

Meer op onze pagina over bloedwaarden alvleesklier.

Stap 3: Beeldvorming

Bij vermoeden alvleesklierziekte:

Echo van de buik
CT-scan bij acute pancreatitis
MRI/MRCP voor gedetailleerd beeld

Stap 4: Amylase in urine

Soms wordt ook amylase in urine gemeten
Helpt onderscheid maken tussen oorzaken
Bij nierproblemen is verhouding bloed/urine anders

Hoe lang blijft amylase verhoogd?

Bij acute pancreatitis

Stijgt binnen enkele uren na begin klachten
Piekt na 12-24 uur
Normaliseert binnen 3-5 dagen
Sneller normaal dan lipase

Bij chronische pancreatitis

Wisselend verhoogd
Bij opvlammingen tijdelijk hoger
In eindstadium vaak juist laag (uitputting alvleesklier)

Bij andere oorzaken

Hangt af van de specifieke oorzaak
Bij macroamylasemie blijvend verhoogd
Bij medicatie: normaliseert na stoppen

Behandeling bij verhoogd amylase

De behandeling hangt af van de oorzaak:

Acute pancreatitis

Ziekenhuisopname
Niets eten of drinken (rust voor alvleesklier)
Vocht via infuus
Pijnstillers
Behandeling onderliggende oorzaak

Lees over de hersteltijd bij pancreatitis.

Speekselklierontsteking

Antibiotica bij bacteriële infectie
Veel water drinken
Massage van de klier
Zure snoepjes om speekselproductie te stimuleren

Galstenen

Verwijdering van galstenen
Mogelijk galblaasverwijdering
ERCP om galgang vrij te maken

Medicatie-gerelateerd

Stoppen of vervangen van medicijn
Amylase normaliseert meestal vanzelf

Kan amylase ook te laag zijn?

Ja, lage amylase kan voorkomen bij:

Gevorderde chronische pancreatitis

Zo veel alvleesklierweefsel is vernietigd
Nauwelijks enzymproductie meer
Wijst op ernstig functieverlies

Cystische fibrose

Aangeboren aandoening
Taai pancreassap verstopt de gangen
Weinig enzymen bereiken de darm

Na operatie

Als groot deel alvleesklier is verwijderd
Verminderde enzymproductie

Let op: lage amylase in bloed betekent niet automatisch enzymtekort. Voor diagnose van enzymtekort wordt een ontlastingstest (fecaal elastase) gedaan.

Preventie

Om het risico op verhoogd amylase door alvleesklierziekte te verlagen:

Leefstijl

Beperk alcoholgebruik (liefst helemaal niet)
Stop met roken
Handhaaf een gezond gewicht
Eet gevarieerd en gezond

Medisch

Behandel galstenen tijdig
Gebruik medicijnen zoals voorgeschreven
Regelmatige controles bij chronische aandoeningen

Wanneer naar de dokter?

Neem direct contact op met een arts bij:

Plotselinge, hevige buikpijn
Buikpijn die uitstraalt naar de rug
Buikpijn met koorts en braken
Geelzucht (gele huid of ogen)
Pijnlijke zwelling van speekselklieren
Koorts boven 38,5°C

Veelgestelde vragen

Is amylase of lipase betrouwbaarder?

Lipase is specifieker voor alvleesklierziekte. Amylase kan ook verhoogd zijn bij speekselklierziekten. Bij vermoeden van pancreatitis heeft lipase daarom de voorkeur.

Moet ik nuchter zijn voor een amylasetest?

Meestal niet. Amylase kan op elk moment gemeten worden. Je hoeft niet nuchter te zijn, tenzij er ook andere tests worden gedaan waarbij dit wel nodig is.

Betekent verhoogd amylase altijd pancreatitis?

Nee, amylase kan ook verhoogd zijn bij speekselklierziekten, nierproblemen en andere aandoeningen. Combinatie met symptomen, lipase en beeldvorming geeft de diagnose.

Kan een verkoudheid amylase verhogen?

Een gewone verkoudheid niet, maar virale infecties die speekselklieren aantasten (zoals bof) kunnen amylase wel verhogen.

Samenvatting

Amylase is een enzym dat koolhydraten afbreekt en wordt geproduceerd door zowel de alvleesklier als de speekselklieren. Verhoogd amylase kan wijzen op acute pancreatitis, maar ook op speekselklierziekten of andere aandoeningen. Lipase is specifieker voor alvleesklierziekte en heeft daarom de voorkeur bij vermoeden van pancreatitis. Amylase normaliseert sneller dan lipase (3-5 dagen vs. 7-14 dagen). De behandeling hangt af van de onderliggende oorzaak. Bij acute pancreatitis met sterk verhoogd amylase is ziekenhuisopname meestal noodzakelijk.

Gerelateerde onderwerpen

De informatie op deze pagina is uitsluitend bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten altijd een arts of andere gekwalificeerde zorgverlener.